Europese onderzoekers werken aan herbruikbare en milieuvriendelijke elektronica voor onder meer de zorgsector, de consumentenmarkt en de maakindustrie. Daarbij vervangen zij schaarse materialen door circulaire alternatieven om een duurzamere toekomst op te bouwen. Om het probleem aan te pakken, werd met de steun van de Europese Unie het project Sustronics gelanceerd. De driejarige samenwerking, geleid door het Nederlandse technologiebedrijf Philips, loopt tot mei 2026 en omvat 46 partners uit elf landen. 

De Europese vraag naar elektronische apparaten blijft groeien, maar de afvalberg groeit mee. Een groter aantal apparaten leidt ook tot meer afgedankte hardware. Volgens het bureau Eurostat wordt in de Europese Unie jaarlijks ongeveer 5 miljoen ton elektronisch afval ingezameld voor recyclage. Dat komt neer op ruim 11 kilogram per huishouden, goed voor een oppervlakte vergelijkbaar met ongeveer tweeduizend voetbalvelden, een meter hoog gestapeld.

Die 5 miljoen ton vertegenwoordigt minder dan 40 procent van alle elektronica die jaarlijks op de Europese markt komt. Het restant belandt vaak op stortplaatsen omdat de combinatie van materialen recycling bemoeilijkt. Om dit probleem aan te pakken ontwikkelt Sustronics nieuwe manieren om elektronica te ontwerpen, te produceren en te repareren. Het project wordt gesteund van de Chips Joint Undertaking, een Europees publiek-privaat partnerschap dat duurzame productie van halfgeleiders en elektronica bevordert.

“Sustronics richt zich vooral op fundamenteel onderzoek naar nieuwe oplossingen,” zegt Ramon Caanen, hoofd van een duurzaamheidsteam bij Philips. De aanpak omvat onder meer biologische materialen, technologieën met papier, duurzamere productieprocessen en ontwerpen die recyclage vereenvoudigen. De doelstelling is om duurzaamheid vanaf het begin te integreren, zodat producten beter herbruikbaar en eenvoudiger te recycleren zijn.

Die focus is urgenter geworden sinds de Europese Unie in 2024 nieuwe regels invoerde voor ecologisch ontwerp en het recht op reparatie. Deze moeten productlevenscycli verlengen, energie-efficiëntie verbeteren en reparaties toegankelijker maken.

Zorgsector

De gezondheidszorg is een van de belangrijkste testomgevingen. Hoewel digitale medische hulpmiddelen de zorgsector kunnen verbeteren, dragen hun wegwerp-onderdelen bij aan de berg elektronische afvalberg. Drie pilots ontwikkelen daarom duurzamere opties. Daarbij wordt gewerkt aan een intelligent incontinentieverband, een huidpatch voor de monitoring van het glucosemetabolisme en een intelligente wondpleister. Deze twee laatste items zijn momenteel nog wegwerpproducten, waardoor duurzaamheid een belangrijk knelpunt vormt.

Sustronics onderzoekt daarnaast op welke manier productie efficiënter kan en op welke manier recycleerbare of minder schaarse materialen kunnen worden ingezet. Daarbij wordt gezocht naar alternatieven voor zilver, dat een hoge milieu-impact heeft. Vervanging door vaker voorkomende materialen zoals koper of koolstof kan de ecologische voetafdruk verlagen, op voorwaarde dat de prestaties gelijk blijven. Naast medische apparaten richten andere pilots zich op het verbruik en de herstelling van scheerapparaten en verlichting.

De inspanningen sluiten aan bij de bredere doelstelling van de Europese Unie. De volgende Circular Economy Act, die volgend jaar wordt verwacht, moet de markt voor gerecyclede materialen versterken. Europa wil wereldwijd koploper worden in circulaire productie. Momenteel wordt ongeveer 12 procent van de materialen in Europa hergebruikt of gerecycleerd; het doel is dit tegen 2030 naar 24 procent te verdubbelen.

Caanen ziet Sustronics als een mogelijk voorbeeldproject waarbij getoond wordt op welke manier duurzame materialen en ontwerpen de Europese elektronicasector kunnen versterken zonder de concurrentiekracht te verliezen. Voor patiënten kunnen innovaties zoals de intelligente pad leiden tot meer comfort en betere zorg, terwijl ze bijdragen aan een meer circulaire economie. Op lange termijn kan deze aanpak zowel de elektronica-industrie als de zorgsector veranderen en aantonen dat juist kleine apparaten een grote impact kunnen hebben.

De snel stijgende vraag naar hoogwaardige emissiekredieten van technologiebedrijven, vooral bedoeld om de uitstoot van artificiële intelligentie te compenseren, draagt bij aan een tekort dat volgens deskundigen precies is wat nodig is om investeringen in deze jonge markt te stimuleren.

Intensieve aankopen de voorbije twee jaar door bedrijven zoals Microsoft en Google hebben de prijs van emissiekredieten vorig jaar bijna verviervoudigd ten opzichte van de goedkopere credits die aan projecten voor bosbehoud zijn gekoppeld. Volgens kredietexperts hebben de grote technologiebedrijven sinds 2019 gezamenlijk honderden miljoenen dollars uitgegeven aan duurzame emissiekredieten voor projecten die koolstofdioxide langdurig vastleggen en opslaan. In totaal is er volgens marktonderzoeker CDR.fyi daarbij ongeveer 10 miljard dollar gemoeid.

Wetenschappers stellen dat projecten rond emissiekredieten essentieel zijn om de opwarming van de aarde af te remmen, omdat ze immers de uitstoot van sectoren zoals elektriciteitsopwekking, die fossiele brandstoffen blijven gebruiken, te compenseren. Onder meer projecten rond de productie van biochar, direct air capture worden als een betrouwbare oplossing voor een langdurige opslag van koolstofdioxide bestempeld. Ook kredieten die gekoppeld zijn aan het herstel van gedegradeerd land worden hoog gewaardeerd.

Technologiebedrijven breiden hun datacenters uit om kunstmatige intelligentie te ondersteunen. Dat gebeurt vaak op basis van fossiele energie. Deze inspanningen leveren de bedrijven grotere winsten op, maar zorgen ook voor een grotere uitstoot. Dit doet de vraag naar emissiekredieten verder oplopen.

“Ook veel andere bedrijven benutten artificiële intelligentie om hun activiteiten uit te breiden en investeren een deel van die extra inkomsten in de aankoop van emissiekredieten”, zegt Brennan Spellacy, chief executive van het klimaatbedrijf Patch. “De bedrijven die goed presteren, laten sterke investeringen noteren. De reden van deze goede prestaties moet bij artificiële intelligentie worden gezocht. Men kan dus stellen dat artificiële intelligentie de winst drijft, terwijl de winst vervolgens de investeringen drijft.” De grote technologiebedrijven hebben beloofd hun uitstoot uiteindelijk netto tot nul terug te brengen.

Beperkt aanbod

Het aanbod van emissiekredieten groeit echter niet in hetzelfde tempo als de vraag. Een derde van alle aanvragen via Patch was gericht op biochar, maar die sector vormde volgens het bedrijf uiteindelijk minder dan 20 procent van de verkopen door het krappe aanbod. Projecten rond herbebossing werden in 25 procent van de aanvragen opgemerkt, maar slechts in 12 procent van de daadwerkelijke verkopen. Telkens bleek de vraag dus groter dan het beschikbare aanbod.

“De wens naar projecten van hoge kwaliteit is heel tastbaar”, beklemtoonde Lukas May, chief commercial officer van het emissie-register Isometric. “Dat ziet men ook terug in de cijfers. In 2024 werden er voor 8 miljoen ton aan duurzame emissiekredieten gekocht, maar dit jaar staat de teller al op 25 miljoen ton. Dit wordt voor een groot deel gedreven door de technologiesector.”

Tot nu toe zijn er volgens cijfers van CDR.fyi echter minder dan 1 miljoen ton aan duurzame uitstootkredieten uitgegeven. Die projecten hebben vooral betrekking op biochar. “Door het beperkte aanbod gaan steeds meer bedrijven afnamecontracten aan, waardoor aan ontwikkelaars meer zekerheid wordt geboden en het aanbod moet vergroten”, stelt May. “Uiteindelijk zorgt de extra vraag voor een extra aanbod.”

Voor sommige bedrijven ligt de oplossing in een eigen productie van emissiekredieten. Pure Data Centres Group, dat grote technologiebedrijven tot zijn klanten rekent, is van plan 24 miljoen pond te investeren in de grootste biocharinstallatie van het Verenigd Koninkrijk, zodat de onderneming voldoende emissiekredieten zou kunnen veilig stellen.

“Toen we leveranciers begonnen te beoordelen, zagen we al snel hoe moeilijk het was om een betrouwbaar, hoogwaardig product te vinden”, betoogde Dawn Childs, chief executive van Pure Data Centers Group. “We concludeerden dat de uitbouw van een eigen expertise en productiecapaciteit de beste manier was om kwaliteit te garanderen.” Een eerste installatie in Wiltshire moet tegen december operationeel zijn en moet in achttien maanden opschalen naar een jaarlijkse verwijdering van 18.500 ton koolstofdioxide. Er staan in het Verenigd Koninkrijk nog drie extra locaties gepland.

Ondanks meer dan tien jaar internationale inspanningen om de handel in bedreigde haaiensoorten te beperken, blijft de illegale trafiek in haaienvinnen wereldwijd op grote schaal doorgaan. Dat blijkt uit nieuw onderzoek van wetenschappers aan de Florida International University (FIU) en het Mote Marine Laboratory & Aquarium, gebaseerd op een analyse van bijna 20.000 monsters van haaienvinnen die tussen 2014 en 2021 op de markten werden verzameld.

De studie voert aan dat vinnen van vier van de vijf haaien­soorten die onder de regels van de Convention on International Trade of Endangered Species (Cites) vallen, op markten in Hongkong – het wereldwijde centrum van de verkoop van haaienvinnen – nog steeds in grote aantallen te vinden zijn. Sinds de invoering van de handelsbeperkingen in 2014 is er in de sector nochtans nauwelijks een legale handel gerapporteerd.

“Er is een enorme kloof tussen de gemaakte afspraken en de reële situatie”, betoogde onderzoeker Diego Cardeñosa, marine bioloog aan Global Forensic and Justice Center van de Florida International University en het Institute of Environment. “DNA-bewijs toont duidelijk aan dat deze beschermde soorten nog steeds in alarmerende aantallen op de wereldwijde markten belanden. Er worden zeventig keer meer vinnen van oceanische witpunthaaien en tien keer meer van hamerhaaien gevonden dan op basis van legale rapportages werd verwacht.”

In 2013 erkenden landen de ernst van het probleem en legden zij tijdens een bijeenkomst van Cites handelsbeperkingen op aan vijf bijzonder bedreigde soorten die in de handel belangrijk zijn. De lijst heeft betrekking op drie grote soorten hamerhaaien (de gescandeerde, gladde en grote hamerhaai), de haringhaai en de oceanische witpunthaai. De regels bepaalden dat alle handel moest worden gerapporteerd, waarbij landen bovendien moeten aantonen dat de vangsten niet bedreigend zijn voor het voortbestaan van de soort.

“Sinds de beslissing van Cites in 2014 is er nauwelijks legale handel gemeld of goedgekeurd, wat logisch is gezien de slechte toestand van deze populaties in het wild,” werpt Demian Chapman, directeur van het Shark and Rays Conservation Research Program bij het Mote Marine Laboratory & Aquarium, op. “Op basis van die cijfers zouden we slechts bijzonder weinig vinnen van deze soorten in Hongkong mogen aantreffen. Ondanks de zeer beperkte legale handel bleken vinnen van gescandeerde, gladde en grote hamerhaaien en van oceanische witpunthaaien nochtans elk jaar opnieuw aanwezig te zijn.”

Handhaving

“Onze bevindingen tonen dat wereldwijde handelsregels een krachtig middel kunnen zijn, maar hun efficiëntie hangt af van een daadwerkelijke handhaving door landen,” beklemtoont Chapman. “We zien een duidelijk bewijs dat de wetgeving heel vaak wordt genegeerd. De illegale handel vindt nog altijd op grote schaal plaats.”

De betrokken haaiensoorten staan sinds 2013 op de lijst van Cites, waarbij is gestipuleerd dat de internationale handel alleen is toegestaan wanneer de transacties legaal, traceerbaar en duurzaam zijn. Toch heeft 81 procent van de landen die haaienvinnen exporteren nog nooit enige handel in deze soorten gemeld, wat wijst op aanhoudende illegale uitvoer.

De International Union for Conservation of Nature and Natural Resources (IUCN) beschouwt de hamerhaaien en oceanische witpunthaaien respectievelijk als ernstig bedreigd en kwetsbaar. De voortdurende exploitatie dreigt de populaties echter nog dichter bij uitsterven te brengen. Het genetische speurwerk van het onderzoeksteam wijst uit dat de illegale handel zich over meerdere continenten uitstrekt en diverse grote visserijnaties omvat. Volgens de onderzoekers hebben onder meer Spanje, Taiwan, de Verenigde Arabische Emiraten, de Filipijnen, Ghana en Brazilië in deze handel een belangrijke rol.

“Wij naderen een kantelpunt,” waarschuwt Cardeñosa. “Als de vangst en handel van deze haaien niet aanzienlijk worden teruggebracht, zullen deze soorten verdwijnen. Dat zou een groot verlies zijn van toppredatoren in onze oceanen, met ernstige en onvoorspelbare gevolgen voor het ecosysteem en uiteindelijk ook voor de mens.”

De onderzoekers pleiten voor een striktere toepassing van de Cites-regels, een strengere handhaving en transparantie in de handel en een uitbreiding van genetische monitoring binnen de toeleveringsketen. “Inzicht in het probleem is een belangrijke stap naar een eventuele oplossing,” beklemtoont Chapman. “Cites beschikt over interne mechanismen om illegale handel aan te pakken. In december zal ook worden besloten of de wereldwijde handel in de oceanische witpunthaai geheel wordt verboden. We zijn op het punt beland waarop dergelijke strengere maatregelen noodzakelijk zijn.”

Kernafval, dat door zijn langdurige radioactiviteit – die duizenden jaren kan aanhouden – een groot milieuprobleem vormt, kan echter ook een duurzame route bieden voor een langdurige waterstofproductie. Dat blijkt uit een onderzoek van wetenschappers aan de University of Sharjah in de Verenigde Arabische Emiraten. Waterstof wordt momenteel beschouwd als een veelbelovende drager van duurzame energie en wetenschappers zoeken actief naar nieuwe methoden om het product aan te maken.

Wereldwijd neemt de hoeveelheid kernafval toe. Rekening houdend met verschillende niveaus van radioactiviteit, wordt geschat dat er momenteel meer dan 4 miljoen kubieke meter kernafval is opgeslagen. “Het benutten van kernafval is een nieuwe methode voor de productie van waterstof, waardoor een hardnekkig milieuprobleem in een nuttige hulpbron wordt omgezet,” stellen de onderzoekers. “Waterstof is uitgegroeid tot een veelbelovende energiedrager nu wereldwijd de behoefte aan duurzame en schone energiebronnen toeneemt.”

Het optimisme van de wetenschappers over de omzetting van kernafval in waterstof is gebaseerd op een uitgebreide analyse van bestaande innovatieve technologieën die radioactiviteit gebruiken om watermoleculen te splitsen in waterstof en zuurstof, zonder dat daarbij koolstofdioxide vrijkomt.

Volgens het onderzoek kan kernafval de waterstofproductie aanzienlijk verbeteren door een aantal geavanceerde methoden, waaronder een katalysator-versterkte elektrolyse, methaanreforming en thermochemische cycli. Andere veelbelovende technieken omvatten stralingsversterkte elektrolysecellen, het gebruik van radioactief afval als warmtebron voor elektrolysecellen, radiolyse en vloeibare plasmafotokatalyse. 

Volgens de auteurs behoort stralingsversterkte elektrolyse tot de meest veelbelovende technologieën. Deze nieuwe methode kan de waterstofopbrengst tot tien keer verhogen ten opzichte van traditionele elektrolyse en biedt volgens de onderzoekers een snellere en efficiëntere route naar waterstofproductie uit kernafval.

Uraniumgebaseerde katalyse is volgens de onderzoekers een kostenefficiënte, zowel wat betreft materiaalbeschikbaarheid als totale kosten, oplossing. “Het gebruik van uraniumgebaseerde katalysatoren vermindert de noodzaak om zeldzame en dure metalen aan te wenden”, werpen zij op. “Hoge kosten en schaarste kunnen de urgentie vergroten om goedkopere alternatieven te ontwikkelen.” Bij uraniumgebaseerde katalyse fungeren uraniumverbindingen als katalysatoren – stoffen die chemische reacties versnellen – om waterstof uit water te produceren. Deze benadering wint aan belangstelling in wetenschappelijke kringen.

Beperkingen en uitdagingen

De onderzoekers bevelen ook twee aanvullende technologieën aan voor waterstofproductie. In eerste instantie wordt daarbij gewezen op methaanreforming met uraniumkatalysatoren, wat de ophoping van koolstof vermindert en de waterstofopbrengst verhoogt. Daarnaast wordt ook gewag gemaakt van vloeistoffase-plasmafotokatalyse, een methode die de productie van waterstof uit radioactief afvalwater verbetert.

De wetenschappers erkennen dat de betrokken technologieën met een aantal beperkingen en uitdagingen kunnen worden geconfronteerd. Daarbij wordt onder meer gewezen naar het risico op syngasverontreiniging, chemische veranderingen in de katalysator en een strenge regelgeving die de onderzoeksvoortgang belemmert. Toch benadrukken de onderzoekers de voordelen van de voorgestelde methoden. “De toepassingen verlagen de hoeveelheid radioactief afval, verminderen de behoefte aan een langdurige opslag van nucleair materiaal en bieden een stabiele aanvoer van waterstof”, zeggen ze.

De studie wijst ook op blijvende hiaten aan het licht in het onderzoek naar waterstofproductie uit kernafval. “Deze lacunes moeten in toekomstig onderzoek worden aangepakt”, werpen ze op. “Onderzoek op dit gebied blijft beperkt en versnipperd, wat de noodzaak van verdere studie onderstreept. Daarnaast vormt ook het strenge regelgevingskader rond de toegang tot radioactief materiaal en afval een belangrijke belemmering voor wetenschappers die technologieën ontwikkelen om kernafval in waterstof om te zetten. Hoewel regelgeving essentieel is, belemmeren strikte regels de innovatie.”

De auteurs roepen op tot een samenwerking tussen de verschillende sectoren. “Om technische, regelgevende en financiële obstakels in de toekomst te overwinnen, zal het cruciaal zijn om de samenwerking tussen onderzoeksinstellingen, beleidsmakers en industriële belanghebbenden te bevorderen”, voeren zij aan.

Meer over dit onderwerp:

• Donald Trump wil nieuwe kernreactoren laten bouwen
• Nucleaire tests kunnen sector grote winsten opleveren
• Energie voor datacenters achter toename Amerikaanse kernenergie
• Nieuwe batterij kan kernafval omzetten in elektriciteit
• Japan belooft Amerikaanse kernenergie te ondersteunen

In de Verenigde Staat dreigt een bouwgolf van datacenters, aangedreven door fossiele brandstoffen en bedoeld om de snelle ontwikkeling van kunstmatige intelligentie te ondersteunen, de toch al wankele Amerikaanse klimaatdoelen te ondermijnen. Dat blijkt uit een rapport van het Center for Biological Diversity.

De massale uitbreiding van datacenters, die grotendeels zouden worden aangedreven door gas uit fracking, zou volgens het rapport verantwoordelijk kunnen zijn voor 10 procent van de totale Amerikaanse broeikasgasuitstoot en 44 procent van de uitstoot uit de energiesector die volgens de Amerikaanse nationale klimaatdoelstelling voor 2035 nog toelaatbaar is. Verwacht wordt dat datacenters tegen 2030 meer dan 12 procent van het Amerikaanse elektriciteitsverbruik zullen vertegenwoordigen.

Om de nationale klimaatdoelstelling – die door voormalig president Joe Biden werd vastgesteld en onder de voorwaarden van het Akkoord van Parijs van kracht blijft – te halen, zouden andere de andere sectoren hun emissiereducties met 60 procent moeten opvoeren, zodat de toename van de vervuiling door de energie uit fossiele brandstoffen voor de datacenters zou kunnen worden gecompenseerd.

De wereldwijde klimaatplannen blijven ver achter bij de actie die nodig is om de temperatuurstijging te beperken. De regering van de Amerikaanse president Donald Trump zou volgens het Center for Biological Diversity de vooruitgang van deze klimaatactie ondermijnen en inzetten op een snelle uitbreiding van datacenters voor de ontwikkeling van artificiële intelligentie, waarbij vooral beroep wordt gedaan op gas en steenkool.

“Donald Trump is vastbesloten om de onverzadigbare markt voor artificiële intelligentie te voeden met vervuilende fossiele brandstoffen die wereldwijd schade aanrichten,” benadrukt Jean Su, directeur energie en rechtvaardigheid bij het Center for Biological Diversity. “Dit rapport toont hoe de Verenigde Staten op het punt staan een explosie van emissies van vervuilende datacenters te veroorzaken, waardoor de afhankelijkheid van fossiele energie verder wordt verstevigd, terwijl juist een snelle afbouw nodig is.”

Grootste vervuiler

De Verenigde Staten zijn volgens het rapport binnen de sector van artificiële intelligentie de grootste klimaatvervuiler. Het land heeft de hoogste concentratie van datacenters in de hele wereld. “Indien de verwachte groei van artificiële intelligentie volledig zou worden aangedreven door hernieuwbare energie, zou dat slechts leiden tot 4 procent van de emissies uit de energiesector en een verwaarloosbaar aandeel in de totale uitstoot die de Verenigde Staten binnen de doelstellingen voor 2035 zouden mogen genereren”, stipt het rapport aan.

“Het gebruik van gas en steenkool voor de uitbreiding van datacenters zou de afhankelijkheid van vervuilende energiebronnen verder versterken, met negatieve gevolgen zoals luchtvervuiling, hittegolven en zware stormen”, wordt er aangevoerd. “Dit staat haaks op de afspraak die tijdens de klimaattop van 2023 in Dubai werd gemaakt om af te stappen van fossiele brandstoffen.”Dat is volgens het rapport onverenigbaar met de klimaatdoelstellingen die de Verenigde Staten voor 2035 naar voor hebben geschoven.

“Het voeden van datacenters met fossiele brandstoffen vergroot de huidige klimaatcrisis tot een kolossaal probleem,” betoogt John Fleming, onderzoeker bij het Climate Law Institute van het Center for Biological Diversity. “Een boom aan datacenters die door gas wordt aangedreven, zal elke kans om onze klimaatdoelen te halen tenietdoen en de toekomst van de planeet in gevaar brengen. Voor zover een uitbreiding van datacenters noodzakelijk is, zou die uitsluitend met klimaatvriendelijke, hernieuwbare energie moeten worden aangedreven.”

Het rapport pleit voor duidelijke regels – zowel op nationaal als internationaal niveau – om de enorme uitstoot van datacenters te beperken. Dit omvat onder meer de introductie van de vereiste dat bij de aanvraag van vergunningen het publiek belang moet worden aangetoond. Bovendien zou voor de aandrijving van datacenters in de Verenigde Staten het gebruik van lokale en gedistribueerde hernieuwbare energie en opslagcapaciteit moeten worden geëist.

Het rapport roept de United Nations Framework Convention on Climate Change (UNFCCC) bovendien op om de uitstoot van artificiële intelligentie in nationale klimaatrapportages op te nemen en aanvullende mechanismen te overwegen om de klimaatimpact van de activiteit tot nul terug te brengen.

Geen enkele grote bank heeft tot nu toe toegezegd te stoppen met de financiering van nieuwe velden voor de winning van olie en gas of voor bijkomende steenkoolontginning. Dat blijkt uit een onderzoek van het TPI Global Climate Transition Centre (TPI) aan de London School of Economics and Political Science (LSE), gebaseerd op een analyse naar zesendertig grote banken op basis van 77 indicatoren binnen het Net Zero Banking Assessment Framework (NZBAF).

Volgens het onderzoek heeft de meerderheid van de banken zijn klimaatbeleid bij recente updates daarentegen afgezwakt. Het centrum concludeert dat de banken zich nog in een vroeg stadium van hun transitie bevinden, waarbij de doelstellingen voor een decarbonisatie slechts een beperkt aantal sectoren en activiteiten omvatten.

De onderzoekers stelden vast dat bij 95 procent van de indicatoren een status-quo tegenover het jaar voordien werd opgetekend. Bij de banken die wel een wijziging toonden, was er sprake van een versoepeling van het beleid. Gemiddeld scoren banken op slechts 18 procent van de indicatoren. De best presterende bank scoort op ongeveer een derde van de indicatoren.

Het rapport stelt dat banken hun publicaties hebben afgezwakt op terreinen zoals de verplichtingen op het gebied van klimaatneutraliteit, de financieringsvoorwaarden voor sectoren met een hoge uitstoot en en beleid rond fossiele brandstoffen. “Sommige banken trokken hun toezeggingen op het gebied van klimaatneutraliteit in of versoepelden de engagementen”, stippen de onderzoekers aan. “Vaak werden vastgelegde doelstellingen vervangen door minder dwingende uitspraken zoals ambities of aspiraties.”

Volgens Algirdas Brochard, projectleider bankensector bij het TPI Global Climate Transition Centre, suggereert de trage voortgang van banken in de klimaattransitie, gecombineerd met de recente ontbinding van de Net Zero Banking Alliance, dat de doelstellingen van het Klimaatakkoord van Parijs verder uit beeld raken.

De onderzoekers werpen op dat vele banken niet alleen hebben nagelaten om de financiering van projecten met fossiele brandstoffen stop te zetten, maar ook onvoldoende investeren in klimaatoplossingen en de duurzame transitie. Van de zesendertig onderzochte financiële groepen hebben zeventien eenheden financieringsdoelstellingen voor klimaatoplossingen, maar de activiteiten die daarvoor in aanmerking kunnen tussen de banken belangrijke verschillen vertonen.

Een andere recente studie concludeerde dat grote banken wereldwijd sinds het Akkoord van Parijs voor bijna 7 biljoen dollar aan financiering hebben verstrekt aan de industrie van de fossiele brandstoffen.

Dit jaar werd de Net Zero Banking Alliance volledig opgeheven nadat grote banken zich uit de samenwerking terugtrokken. Dat gebeurde in reactie op de verkiezing van Donald Trump tot president van de Verenigde Staten. De alliantie had leden aangespoord om de ecologische voetafdruk van hun beleggingen te verkleinen en op die manier de transitie naar klimaatneutraliteit in 2050 te ondersteunen.

De kosten van klimaatgerelateerde rampen zijn in de Verenigde Staten tijdens de eerste helft van dit jaar tot een nieuw recordniveau gestegen. De piek moet in belangrijke mate worden toegeschreven aan massale natuurbranden in Los Angeles en stormen die grote delen van het land troffen. Dat blijkt uit cijfers van de organisatie Climate Central.

Climate Central registreerde tijdens de eerste zes maanden van dit jaar veertien afzonderlijke klimaatgerelateerde rampen die elk minstens 1 miljard dollar aan schade – door de vernieling van woningen, bedrijven, wegen en andere infrastructuur – veroorzaakten. Gezamenlijk bedroeg de schade 101 miljard dollar. Dat is het hoogste bedrag dat de eerste jaarhelft heeft laten optekenen sinds de registraties in 1980 van start gingen.

Het grootste deel van de schade werd veroorzaakt door de zware natuurbranden die in januari delen van Los Angeles in de as legden. Daarbij werden ongeveer 16.000 gebouwen verwoest en vielen naar schatting 400 indirecte doden. Met 61 miljard dollar schade behoren de branden tot de duurste klimaatgerelateerde rampen die ooit in de Verenigde Staten werden opgetekend. De branden zijn in de top tien van de rampen het enige evenement waarbij geen orkaan was gemoeid.

De oplopende kosten van branden, stormen, orkanen, droogte en overstromingen – verschijnselen die volgens onderzoekers verergeren door door de klimaatverandering die door de mens wordt veroorzaakt – werden 45 jaar lang door de Amerikaanse National Oceanic and Atmospheric Administration (Noaa) opgevolgd. Die activiteit werd begin dit jaar op last van de Amerikaanse president Donald Trump stopgezet. De gegevens over de miljardenschade tot eind vorig jaar staan bevroren op de Noaa-website, maar Climate Central heeft het werk voortgezet.

Tijdens de voorbije vier decennia werden dergelijke rampen aanzienlijk ernstiger. De totale schade uit de periode tussen 1985 en 1995 bedroeg 299 miljard dollar. Dit bedrag valt in het niet bij de voorbije tien jaar, waarin de schade tot 1,4 biljoen dollar is opgelopen. “We zien duidelijk grotere en meer kostbare gebeurtenissen”, verduidelijkt onderzoeker Adam Smith, gewezen projectleider bij de Noaa. “Sinds 2017 is er sprake van een heel ander niveau. De klimaatverandering jaagt intensiteit en frequentie van deze extremen aan.”

Gemakkelijk doelwit

De eerste update van Climate Central eindigt in juni en omvat dus niet de dodelijke overstromingen van juli in Texas, waarbij meer dan 130 mensen omkwamen. Ook zijn de Verenigde Staten dit jaar tot dusver niet getroffen door een grote verwoestende orkaan, waardoor 2025 vooralsnog niet op koers ligt om dit jaar een recordschade te laten optekenen. Dit is volgens deskundigen een gunstige vaststelling, mede omdat de regering van Donald Trump werkt aan de ontmanteling van een rampenrespons die lange tijd als vanzelfsprekend gold.

Het Federal Emergency Management Agency (Fema), de Amerikaanse federale rampendienst, heeft zijn personeelsbestand ingekrompen en Donald Trump verlangt dat de individuele staten, niet de federale overheid, de gevolgen van grote rampen dragen. De dienst kreeg kritiek over gebrekkig leiderschap, een trage respons en politiek gemotiveerde blokkades van middelen. Recent oordeelde een federale rechter dat het Fema vanwege meningsverschillen over immigratiebeleid geen subsidies mag opschorten voor staten die door de democraten worden bestuurd. 

“Dat is een ernstige bekommernis, gezien het groeiende rampenrisico door klimaatverandering, demografische verschuivingen naar risicogebieden zoals Florida en het uitblijven van een noodzakelijke aanpassing van de  infrastructuur”, zegt Samantha Montano, hoogleraar rampenbeheer aan de Massachusetts Maritime Academy. “Allerhande verbeteringen die sinds de orkaan Katrina uit 2005 werden ingevoerd, zijn teruggedraaid, waardoor lokale en staatsdiensten onzeker zijn over hun handelingsperspectief. De Verenigde Staten hebben tot dusver extreem veel geluk gehad, maar blijven een gemakkelijk doelwit voor de volgende grote ramp.”

Meer over dit onderwerp:

• Filipijnse slachtoffers typhoon Odette dagen Shell voor rechtbank
• Temperatuurstijging met meer dan 1,5 graden Celsius is onvermijdelijk
• Norges Bank kondigt verstrenging klimaatbeleid aan

De wereld blijft ver achter bij het mondiale doel om ontbossing tegen het einde van dit decennium terug te dringen. Dat blijkt uit een studie onder leiding van het adviesbureau Climate Focus. In het rapport worden de uitbreiding van de landbouw en bosbranden genoemd als de belangrijkste oorzaken van het wereldwijde verlies aan bossen.

Volgens het rapport verloor de aarde vorig jaar blijvend 8,1 miljoen hectare bos. Dat is een gebied dat ongeveer de oppervlakte van Engeland heeft. Daarmee ligt de wereld 63 procent achter op de doelstellingen die in 2021 door ruim 140 landen in de Glasgow Leaders’ Declaration on Forests and Land Use werden ondertekend.

Bosbranden waren vorig jaar wereldwijd de grootste oorzaak van bosverlies. Vuurhaarden zorgden daarbij voor een verlies aan 6,73 miljoen hectare bos, waarbij het Amazonegebied bijzonder zwaar werd getroffen. Alleen al in dat gebied veroorzaakten de branden vorig jaar een uitstoot van bijna 800 miljoen ton koolstofdioxide.

“Jaren met gigantische branden waren vroeger uitzonderingen, maar zijn inmiddels de norm geworden,” zegt onderzoeksleider Erin Matson. “Deze branden werden grotendeels door mensen veroorzaakt. De vuurhaarden hangen samen met landontginning, droogte door de klimaatverandering en een gebrekkige wetshandhaving.” Eerdere rapporten toonden ook aan dat de branden in de Amazone tot een ongekende ontbossing hebben geleid. Brazilië was vorig jaar koploper in tropisch bosverlies. In Bolivia nam het bosverlies anderzijds met 200 procent toe.

Uit de studie blijkt bovendien dat gemiddeld 86 procent van de jaarlijkse ontbossing tijdens het voorbije decennium het gevolg was van permanente landbouw. Ook de ontginning van goud en steenkool wordt genoemd als een groeiende oorzaak van het bosverlies. “De vraag naar grondstoffen zoals soja, rundvlees, hout, steenkool en metalen blijft stijgen, maar het tragische aspect is dat we geen bossen hoeven te vernietigen om aan die vraag te voldoen,” beklemtoonde Matson. 

Matson wees erop dat meer dan 400 miljard dollar aan wereldwijde landbouwsubsidies de ontbossing zelfs nog verder stimuleert. “De prikkels zijn volledig verkeerd gericht”, betoogde ze. “De internationale publieke financiering voor de bescherming en herstel van het bosbestand bedraagt gemiddeld slechts 5,9 miljard dollar per jaar.”

Het rapport schat dat er tussen 117 miljard dollar en 299 miljard dollar per jaar nodig is om de doelstellingen voor 2030 te halen. Matson verwijst naar het Braziliaanse voorstel voor het Tropical Forest Forever Facility, een fonds dat 125 miljard dollar moet ophalen voor een langdurige bosfinanciering. Het fonds, dat door overheden en particuliere investeerders wordt ondersteund, zou jaarlijks 3,4 miljard dollar kunnen uitkeren, waarvan 20 procent rechtstreeks naar inheemse en lokale gemeenschappen gaat. “Een succesvolle lancering van het Tropical Forest Forever Facility zou een eerste stap kunnen zijn naar een duurzame, betrouwbare financiering om bossen te behouden,” zei Matson.

Het natuurerfgoed staat wereldwijd onder toenemende druk door klimaatverandering, invasieve soorten en menselijke activiteiten zoals houtkap, mijnbouw en vervuiling. Dat blijkt uit een rapport van de International Union for Conservation of Nature (IUCN), gebaseerd op een analyse van de ecologische en biologische toestand van 271 erfgoedlocaties van de United Nations Educational Scientific and Cultural Organization (Unesco). 

Uit het rapport blijkt dat het aantal locaties met een positieve conservering-status is gedaald, terwijl de aanwezigheid van locaties met ernstige zorgen zijn toegenomen. “Tegelijkertijd bewijzen lokale en gerichte beschermingsmaatregelen in enkele regio’s, zoals West-Afrika en Centraal-Afrika, dat een verbetering mogelijk is wanneer gemeenschappen actief betrokken worden bij het behoud van natuur en biodiversiteit”, werpen de onderzoekers op.

Over het geheel genomen toont het rapport dat op deze bijzondere natuurlocaties een verslechtering van de situatie moet worden geregistreerd. Het aandeel erfgoedlocaties met positieve vooruitzichten is tot 57 procent gedaald, nadat sinds de lancering van het eerste rapport in 2014 een constant niveau van 63 procent kon worden gemeld.

Tegelijkertijd is het aandeel locaties dat in kritieke toestand verkeert of aanzienlijke zorg nodig heeft, de voorbije vijf jaar van 37 procent naar 43 procent gestegen. Een groot deel van deze locaties bevindt zich in Meso-Amerika, Afrika, Zuid-Amerika, het Midden-Oosten, Noord-Afrika en het Middellandse Zeegebied.

Volgens het rapport wordt het natuurerfgoed door verschillende belangrijke uitdagingen geconfronteerd. De klimaatverandering blijkt daarbij de meest wijdverspreide bedreiging. Klimaatgerelateerde veranderingen in biologische omstandigheden – zoals een verzuring van oceanen, zoutconcentraties, ophoping van sedimenten, droogte, overstromingen, grondwaterstromen en variabele temperaturen – blijken in 43 procent van de onderzochte sites een hoog of bijzonder hoog risico’s op te leveren.

“Verder moet worden gewaarschuwd dat een derde van de vijftig erfgoedsites met gletsjers tegen midden deze eeuw hun ijs zullen verliezen”, wordt in het rapport opgemerkt. “Ook koraalriffen worden door verbleking – wegens het afsterven van de kleurrijke organismen die de riffen opbouwen en bewonen – bedreigd. Op de erfgoedlijst staan 29 koraalriffen. Daarvan blijkt inmiddels 30 procent bedreigd.” 

Daarnaast wordt gewezen op invasieve soorten die verschillende locaties binnendringen. “Op de Galápagos-eilanden in Ecuador vormen invasieve soorten zoals ratten en verwilderde katten ervoor dat inheemse dieren, onder meer de beroemde vogels van de eilanden, met uitsterven worden bedreigd. In het Gondwana Regenwoud in Australië verdwijnen de laatste overblijfselen van oude soorten fauna en flora door indringende uitheemse soorten.

Financiële middelen

Ook menselijke activiteiten vormen voor deze unieke gebieden een bedreiging. Externe druk komt onder meer van de houtkap en mijnbouw in de omgeving, de ontwikkeling van nabijgelegen land, de afleiding van natuurlijke waterstromen en de vervuiling van lucht, water en bodem. Ongeveer twee derde van de bestudeerde locaties wordt blootgesteld aan een bedreiging door menselijke activiteiten die buiten de formele grenzen van de sites situeren.

Daarnaast constateert het rapport dat erfgoedlocaties meer financiële steun nodig hebben om beter op belangrijke bedreigingen te kunnen reageren. Het merendeel beschikt niet over een consistente financiering op lange termijn voor de salarissen van personeel, de monitoring van ecosystemen en het onderhoud van beschermingsprogramma’s. Chronische onderfinanciering is de belangrijkste belemmering voor een efficiënt beheer van de ecosystemen. Financiering komt doorgaans van organisaties zoals het World Heritage Fund of het Global Environment Facility, instellingen, organisaties en de private sector.

De International Union for Conservation of Nature waarschuwt dat zelfs effectieve initiatieven zonder sterkere regionale, nationale en mondiale ondersteuning op de lange termijn moeite kunnen hebben. Er is volgens het rapport echter ook goed nieuws. “Gerichte lokale acties, zoals programma’s tegen stroperij en de betrokkenheid van lokale gemeenschappen, hebben de omstandigheden op vier locaties in West-Afrika en Centraal-Afrika verbeterd”, merken de onderzoekers op. “Hierdoor is de kritieke situatie geweken, hoewel benadrukt wordt dat de sites nog altijd aanzienlijke zorg behoeven.”

De onderzoekers wijzen er verder op dat in de toekomst van lokale expertise gebruik zou moeten worden gemaakt om een duidelijk beeld over plaatselijke biotopen te kunnen creëren. “Deze kennis wordt weliswaar erkend, maar grotendeels van de beoordelingen uitgesloten, vaak omdat de integratie met conventionele wetenschappelijke analyses lastig is of omdat gemeenschappen bepaalde kennis willen beschermen”, werpen de wetenschappers op.

Om te voorkomen dat miljoenen gebouwen regelmatig onder water komen te staan, moeten de uitstoot van fossiele brandstoffen snel worden beperkt. Dat blijkt uit een studie onder leiding van wetenschappers aan de McGill University in Canada, op basis van een analyse over de kustinfrastructuur in het zuidelijk halfrond. Vastgesteld werd dat de zeespiegel de volgende eeuwen drastisch zal stijgen als het gebruik van fossiele brandstoffen niet snel wordt teruggedrongen. Die stijging zou miljoenen gebouwen wereldwijd in gevaar brengen.

De wetenschappers onderzochten op welke manier kustgebieden onder verschillende scenario’s door een stijging van de zeespiegel – van 0,5 meter tot 20 meter – zouden worden beïnvloed. Zelfs bij de laagste stijging – die met een grote waarschijnlijkheid zal plaatsvinden, ook als de uitstoot aanzienlijk wordt verminderd – zouden naar schatting drie miljoen gebouwen regelmatig overstromen.

“De stijging van de zeespiegel is een langzaam, maar onstuitbaar gevolg van de opwarming van de aarde, die nu al kustbevolkingen treft en nog eeuwen zal doorgaan,” waarschuwt onderzoeker Natalya Gomez, professor klimaatwetenschappen aan de McGill University. “Mensen spreken vaak over een stijging van enkele tientallen centimeters of misschien een meter, maar in werkelijkheid kan de zeespiegel nog vele meters blijven stijgen als we het gebruik van fossiele brandstoffen niet snel stoppen.”

Wanneer de zeespiegel met vijf meter of meer stijgt – iets wat volgens experts binnen enkele eeuwen mogelijk is – zouden meer dan 100 miljoen gebouwen risico lopen. “Wij waren verrast door het grote aantal gebouwen dat gevaar loopt bij relatief beperkte, langdurige zeespiegelstijgingen”, stippen de onderzoekers aan. “Sommige kustgebieden zijn veel kwetsbaarder dan andere, afhankelijk van de kusttopografie en de ligging van bebouwing. Een groot deel van deze gebouwen staan in dichtbevolkte en laaggelegen gebieden, waardoor vitale infrastructuur en hele wijken gevaar lopen.”

Europa

Hoewel het onderzoek van McGill zich richt op het zuidelijk halfrond, vormt de stijgende zeespiegel ook voor Europa een ernstige bedreiging. Een modelstudie die vorig jaar werd gepubliceerd berekende dat de schade door zeespiegelstijging de economieën van de Europese Unie en het Verenigd Koninkrijk tegen het einde van deze eeuw miljarden euro kan kosten.

Gebaseerd op gegevens over 155 overstromingen die tussen 1995 en 2016 in Europa plaatsvonden, onderzochten de wetenschappers de mogelijke economische verliezen en winsten in vergelijking met een scenario zonder zeespiegelstijging, met een jaarlijkse economische groei van 2 procent in alle regio’s. Volgens hun berekeningen zou zeespiegelstijging onder een scenario met hoge uitstoot in totaal 872 miljard euro kunnen kosten tegen het einde van deze eeuw.

De zwaarst getroffen regio’s zouden onder meer Veneto en Emilia-Romagna in Italië zijn, Zachodniopomorskie in Polen, alsook gebieden rond de Oostzee, de Belgische kust, West-Frankrijk en Griekenland.

De gevolgen zijn echter nu al merkbaar. In Barcelona maken bewoners zich zorgen dat door de mens aangelegde stranden door klimaatverandering langzaam zullen verdwijnen. In 2019 werd Venetië getroffen door verwoestende overstromingen als gevolg van hoge waterstanden en hevige neerslag, wat leidde tot honderden miljoenen euro’s schade. Op het Griekse eiland Delos, dat tot het werelderfgoed van de Unesco hoort, is al sprake van structurele schade door toenemende overstromingen.