De inzet van twee bacteriën kan stof van de planeet Mars – Martiaanse regolith – mogelijk omzetten in bouwmaterialen voor toekomstige menselijke kolonies. Dat blijkt uit een rapport van onderzoekers aan de Politecnico di Milano in Italië. Tegelijkertijd geven de onderzoekers toe dat er nog een lange weg moet worden afgelegd vooraleer dergelijke projecten kunnen worden gerealiseerd.

“Sinds de eerste menselijke stappen op de Maan streven ruimtevaartorganisaties naar een langdurige bewoning buiten de aarde”, benadrukt onderzoeksleider Shiva Khoshtinat, materiaalkundige aan de Politecnico di Milano. “Binnen de lichamen die bereikbaar zijn, geldt Mars als de meest voor de hand liggende volgende bestemming. De planeet heeft een woest landschap, maar vertoont aspecten die aan aarde doen denken en nodigt uit tot verkenning en vestiging.”

“Tegelijk vormen de omstandigheden op Mars een buitengewone wetenschappelijke en technische uitdaging,” betoogt Khoshtinat. “De atmosfeer is dun en hoofdzakelijk kooldioxide, de druk op de planeet is minder dan één procent van die op aarde en de temperatuur varieert van circa min 90 graden Celsius tot ongeveer 26 graden Celsius. Daarnaast is er constante kosmische straling en ontbreekt adembare lucht. Bouwen op Mars vereist daarom meer dan het optrekken van wanden. Het is immers noodzakelijk om een levensondersteunende schuilplaats te creëren die bestand is tegen een vijandige omgeving.”

Het transport van bouwmateriaal vanaf de aarde is echter kostbaar en onpraktisch. Het gebruik van lokale materialen wordt gezien als essentieel voor duurzame aanwezigheid op Mars. Het team van Khoshtinat onderzoekt of micro-organismen kunnen bijdragen aan het vervaardigen van bouwstoffen uit regolith. Centraal staat biomineralisatie. Dat is een proces waarbij micro-organismen mineralen produceren als onderdeel van hun stofwisseling. Dergelijke organismen gedijen niet alleen in gangbare omgevingen, maar ook in extreme omstandigheden. Dat zijn eigenschappen die relevant zijn voor toepassingen op Mars.

Biocementatie

De studie richt zich onder meer op biocementatie, waarbij micro-organismen bij kamertemperatuur cementachtige materialen zoals calciumcarbonaat vormen. De kern van het gepresenteerde concept is een co-cultuur van de bacterie?n Sporosarcina pasteurii, bekend om calciumcarbonaatvorming via ureolyse, en Chroococcidiopsis, een cyanobacterie die uitzonderlijk resistent is en overlevingsvermogen toont in gesimuleerde Marsomstandigheden.

In de voorgestelde symbiose produceert Chroococcidiopsis zuurstof en afscheidingsproducten die een microklimaat scheppen en bescherming bieden tegen ultra violet straling. Sporosarcina draagt bij door natuurlijke polymeren af te scheiden die mineraalgroei stimuleren en de verharding van regolith bevorderen, waardoor los zand verandert in een betonachtig materiaal.

De onderzoekers zien de bacterie?n gemengd met Martiaanse regolith als grondstof voor driedimentionaal printen op Mars. Het voorstel combineert astrobiologie, geochemie, materiaalkunde, bouwtechniek en robotica en kan volgens de auteurs nieuwe mogelijkheden openen voor de bouw van infrastructuur op de planeet. Daarnaast zou de zuurstofproductie van Chroococcidiopsis bijdragen aan levensondersteunende systemen. Bovendien kan ammoniak – een bijproduct van stofwisseling van de Sporosarcina – op termijn relevant zijn voor gesloten landbouwsystemen of inspanningen die mogelijk tot een betere bodemvruchtbaarheid leiden of de atmosferische samenstelling kunnen veranderen.

De auteurs benadrukken echter dat er veel onzekerheid blijft. “Het terughalen van Marsmonsters en vertragingen in ruimtevaartprogramma’s beperken de experimentele verificatie van de echte condities op de planeet”, zeggen ze. “Laboratoriumtests met regolith-simulanten, onderzoeken naar microbie?le interacties met Martiaanse bodem en het ontwikkelen van robotische en 3D-printprotocollen die functioneren onder de zwaartekracht op Mars zijn noodzakelijke vervolgstappen. Iedere succesvolle proef en geoptimaliseerd protocol brengt echter de mogelijkheid om op Mars te bouwen een stap dichterbij.”

Europese onderzoekers werken aan herbruikbare en milieuvriendelijke elektronica voor onder meer de zorgsector, de consumentenmarkt en de maakindustrie. Daarbij vervangen zij schaarse materialen door circulaire alternatieven om een duurzamere toekomst op te bouwen. Om het probleem aan te pakken, werd met de steun van de Europese Unie het project Sustronics gelanceerd. De driejarige samenwerking, geleid door het Nederlandse technologiebedrijf Philips, loopt tot mei 2026 en omvat 46 partners uit elf landen. 

De Europese vraag naar elektronische apparaten blijft groeien, maar de afvalberg groeit mee. Een groter aantal apparaten leidt ook tot meer afgedankte hardware. Volgens het bureau Eurostat wordt in de Europese Unie jaarlijks ongeveer 5 miljoen ton elektronisch afval ingezameld voor recyclage. Dat komt neer op ruim 11 kilogram per huishouden, goed voor een oppervlakte vergelijkbaar met ongeveer tweeduizend voetbalvelden, een meter hoog gestapeld.

Die 5 miljoen ton vertegenwoordigt minder dan 40 procent van alle elektronica die jaarlijks op de Europese markt komt. Het restant belandt vaak op stortplaatsen omdat de combinatie van materialen recycling bemoeilijkt. Om dit probleem aan te pakken ontwikkelt Sustronics nieuwe manieren om elektronica te ontwerpen, te produceren en te repareren. Het project wordt gesteund van de Chips Joint Undertaking, een Europees publiek-privaat partnerschap dat duurzame productie van halfgeleiders en elektronica bevordert.

“Sustronics richt zich vooral op fundamenteel onderzoek naar nieuwe oplossingen,” zegt Ramon Caanen, hoofd van een duurzaamheidsteam bij Philips. De aanpak omvat onder meer biologische materialen, technologieën met papier, duurzamere productieprocessen en ontwerpen die recyclage vereenvoudigen. De doelstelling is om duurzaamheid vanaf het begin te integreren, zodat producten beter herbruikbaar en eenvoudiger te recycleren zijn.

Die focus is urgenter geworden sinds de Europese Unie in 2024 nieuwe regels invoerde voor ecologisch ontwerp en het recht op reparatie. Deze moeten productlevenscycli verlengen, energie-efficiëntie verbeteren en reparaties toegankelijker maken.

Zorgsector

De gezondheidszorg is een van de belangrijkste testomgevingen. Hoewel digitale medische hulpmiddelen de zorgsector kunnen verbeteren, dragen hun wegwerp-onderdelen bij aan de berg elektronische afvalberg. Drie pilots ontwikkelen daarom duurzamere opties. Daarbij wordt gewerkt aan een intelligent incontinentieverband, een huidpatch voor de monitoring van het glucosemetabolisme en een intelligente wondpleister. Deze twee laatste items zijn momenteel nog wegwerpproducten, waardoor duurzaamheid een belangrijk knelpunt vormt.

Sustronics onderzoekt daarnaast op welke manier productie efficiënter kan en op welke manier recycleerbare of minder schaarse materialen kunnen worden ingezet. Daarbij wordt gezocht naar alternatieven voor zilver, dat een hoge milieu-impact heeft. Vervanging door vaker voorkomende materialen zoals koper of koolstof kan de ecologische voetafdruk verlagen, op voorwaarde dat de prestaties gelijk blijven. Naast medische apparaten richten andere pilots zich op het verbruik en de herstelling van scheerapparaten en verlichting.

De inspanningen sluiten aan bij de bredere doelstelling van de Europese Unie. De volgende Circular Economy Act, die volgend jaar wordt verwacht, moet de markt voor gerecyclede materialen versterken. Europa wil wereldwijd koploper worden in circulaire productie. Momenteel wordt ongeveer 12 procent van de materialen in Europa hergebruikt of gerecycleerd; het doel is dit tegen 2030 naar 24 procent te verdubbelen.

Caanen ziet Sustronics als een mogelijk voorbeeldproject waarbij getoond wordt op welke manier duurzame materialen en ontwerpen de Europese elektronicasector kunnen versterken zonder de concurrentiekracht te verliezen. Voor patiënten kunnen innovaties zoals de intelligente pad leiden tot meer comfort en betere zorg, terwijl ze bijdragen aan een meer circulaire economie. Op lange termijn kan deze aanpak zowel de elektronica-industrie als de zorgsector veranderen en aantonen dat juist kleine apparaten een grote impact kunnen hebben.

De snel stijgende vraag naar hoogwaardige emissiekredieten van technologiebedrijven, vooral bedoeld om de uitstoot van artificiële intelligentie te compenseren, draagt bij aan een tekort dat volgens deskundigen precies is wat nodig is om investeringen in deze jonge markt te stimuleren.

Intensieve aankopen de voorbije twee jaar door bedrijven zoals Microsoft en Google hebben de prijs van emissiekredieten vorig jaar bijna verviervoudigd ten opzichte van de goedkopere credits die aan projecten voor bosbehoud zijn gekoppeld. Volgens kredietexperts hebben de grote technologiebedrijven sinds 2019 gezamenlijk honderden miljoenen dollars uitgegeven aan duurzame emissiekredieten voor projecten die koolstofdioxide langdurig vastleggen en opslaan. In totaal is er volgens marktonderzoeker CDR.fyi daarbij ongeveer 10 miljard dollar gemoeid.

Wetenschappers stellen dat projecten rond emissiekredieten essentieel zijn om de opwarming van de aarde af te remmen, omdat ze immers de uitstoot van sectoren zoals elektriciteitsopwekking, die fossiele brandstoffen blijven gebruiken, te compenseren. Onder meer projecten rond de productie van biochar, direct air capture worden als een betrouwbare oplossing voor een langdurige opslag van koolstofdioxide bestempeld. Ook kredieten die gekoppeld zijn aan het herstel van gedegradeerd land worden hoog gewaardeerd.

Technologiebedrijven breiden hun datacenters uit om kunstmatige intelligentie te ondersteunen. Dat gebeurt vaak op basis van fossiele energie. Deze inspanningen leveren de bedrijven grotere winsten op, maar zorgen ook voor een grotere uitstoot. Dit doet de vraag naar emissiekredieten verder oplopen.

“Ook veel andere bedrijven benutten artificiële intelligentie om hun activiteiten uit te breiden en investeren een deel van die extra inkomsten in de aankoop van emissiekredieten”, zegt Brennan Spellacy, chief executive van het klimaatbedrijf Patch. “De bedrijven die goed presteren, laten sterke investeringen noteren. De reden van deze goede prestaties moet bij artificiële intelligentie worden gezocht. Men kan dus stellen dat artificiële intelligentie de winst drijft, terwijl de winst vervolgens de investeringen drijft.” De grote technologiebedrijven hebben beloofd hun uitstoot uiteindelijk netto tot nul terug te brengen.

Beperkt aanbod

Het aanbod van emissiekredieten groeit echter niet in hetzelfde tempo als de vraag. Een derde van alle aanvragen via Patch was gericht op biochar, maar die sector vormde volgens het bedrijf uiteindelijk minder dan 20 procent van de verkopen door het krappe aanbod. Projecten rond herbebossing werden in 25 procent van de aanvragen opgemerkt, maar slechts in 12 procent van de daadwerkelijke verkopen. Telkens bleek de vraag dus groter dan het beschikbare aanbod.

“De wens naar projecten van hoge kwaliteit is heel tastbaar”, beklemtoonde Lukas May, chief commercial officer van het emissie-register Isometric. “Dat ziet men ook terug in de cijfers. In 2024 werden er voor 8 miljoen ton aan duurzame emissiekredieten gekocht, maar dit jaar staat de teller al op 25 miljoen ton. Dit wordt voor een groot deel gedreven door de technologiesector.”

Tot nu toe zijn er volgens cijfers van CDR.fyi echter minder dan 1 miljoen ton aan duurzame uitstootkredieten uitgegeven. Die projecten hebben vooral betrekking op biochar. “Door het beperkte aanbod gaan steeds meer bedrijven afnamecontracten aan, waardoor aan ontwikkelaars meer zekerheid wordt geboden en het aanbod moet vergroten”, stelt May. “Uiteindelijk zorgt de extra vraag voor een extra aanbod.”

Voor sommige bedrijven ligt de oplossing in een eigen productie van emissiekredieten. Pure Data Centres Group, dat grote technologiebedrijven tot zijn klanten rekent, is van plan 24 miljoen pond te investeren in de grootste biocharinstallatie van het Verenigd Koninkrijk, zodat de onderneming voldoende emissiekredieten zou kunnen veilig stellen.

“Toen we leveranciers begonnen te beoordelen, zagen we al snel hoe moeilijk het was om een betrouwbaar, hoogwaardig product te vinden”, betoogde Dawn Childs, chief executive van Pure Data Centers Group. “We concludeerden dat de uitbouw van een eigen expertise en productiecapaciteit de beste manier was om kwaliteit te garanderen.” Een eerste installatie in Wiltshire moet tegen december operationeel zijn en moet in achttien maanden opschalen naar een jaarlijkse verwijdering van 18.500 ton koolstofdioxide. Er staan in het Verenigd Koninkrijk nog drie extra locaties gepland.

In de Verenigde Staat dreigt een bouwgolf van datacenters, aangedreven door fossiele brandstoffen en bedoeld om de snelle ontwikkeling van kunstmatige intelligentie te ondersteunen, de toch al wankele Amerikaanse klimaatdoelen te ondermijnen. Dat blijkt uit een rapport van het Center for Biological Diversity.

De massale uitbreiding van datacenters, die grotendeels zouden worden aangedreven door gas uit fracking, zou volgens het rapport verantwoordelijk kunnen zijn voor 10 procent van de totale Amerikaanse broeikasgasuitstoot en 44 procent van de uitstoot uit de energiesector die volgens de Amerikaanse nationale klimaatdoelstelling voor 2035 nog toelaatbaar is. Verwacht wordt dat datacenters tegen 2030 meer dan 12 procent van het Amerikaanse elektriciteitsverbruik zullen vertegenwoordigen.

Om de nationale klimaatdoelstelling – die door voormalig president Joe Biden werd vastgesteld en onder de voorwaarden van het Akkoord van Parijs van kracht blijft – te halen, zouden andere de andere sectoren hun emissiereducties met 60 procent moeten opvoeren, zodat de toename van de vervuiling door de energie uit fossiele brandstoffen voor de datacenters zou kunnen worden gecompenseerd.

De wereldwijde klimaatplannen blijven ver achter bij de actie die nodig is om de temperatuurstijging te beperken. De regering van de Amerikaanse president Donald Trump zou volgens het Center for Biological Diversity de vooruitgang van deze klimaatactie ondermijnen en inzetten op een snelle uitbreiding van datacenters voor de ontwikkeling van artificiële intelligentie, waarbij vooral beroep wordt gedaan op gas en steenkool.

“Donald Trump is vastbesloten om de onverzadigbare markt voor artificiële intelligentie te voeden met vervuilende fossiele brandstoffen die wereldwijd schade aanrichten,” benadrukt Jean Su, directeur energie en rechtvaardigheid bij het Center for Biological Diversity. “Dit rapport toont hoe de Verenigde Staten op het punt staan een explosie van emissies van vervuilende datacenters te veroorzaken, waardoor de afhankelijkheid van fossiele energie verder wordt verstevigd, terwijl juist een snelle afbouw nodig is.”

Grootste vervuiler

De Verenigde Staten zijn volgens het rapport binnen de sector van artificiële intelligentie de grootste klimaatvervuiler. Het land heeft de hoogste concentratie van datacenters in de hele wereld. “Indien de verwachte groei van artificiële intelligentie volledig zou worden aangedreven door hernieuwbare energie, zou dat slechts leiden tot 4 procent van de emissies uit de energiesector en een verwaarloosbaar aandeel in de totale uitstoot die de Verenigde Staten binnen de doelstellingen voor 2035 zouden mogen genereren”, stipt het rapport aan.

“Het gebruik van gas en steenkool voor de uitbreiding van datacenters zou de afhankelijkheid van vervuilende energiebronnen verder versterken, met negatieve gevolgen zoals luchtvervuiling, hittegolven en zware stormen”, wordt er aangevoerd. “Dit staat haaks op de afspraak die tijdens de klimaattop van 2023 in Dubai werd gemaakt om af te stappen van fossiele brandstoffen.”Dat is volgens het rapport onverenigbaar met de klimaatdoelstellingen die de Verenigde Staten voor 2035 naar voor hebben geschoven.

“Het voeden van datacenters met fossiele brandstoffen vergroot de huidige klimaatcrisis tot een kolossaal probleem,” betoogt John Fleming, onderzoeker bij het Climate Law Institute van het Center for Biological Diversity. “Een boom aan datacenters die door gas wordt aangedreven, zal elke kans om onze klimaatdoelen te halen tenietdoen en de toekomst van de planeet in gevaar brengen. Voor zover een uitbreiding van datacenters noodzakelijk is, zou die uitsluitend met klimaatvriendelijke, hernieuwbare energie moeten worden aangedreven.”

Het rapport pleit voor duidelijke regels – zowel op nationaal als internationaal niveau – om de enorme uitstoot van datacenters te beperken. Dit omvat onder meer de introductie van de vereiste dat bij de aanvraag van vergunningen het publiek belang moet worden aangetoond. Bovendien zou voor de aandrijving van datacenters in de Verenigde Staten het gebruik van lokale en gedistribueerde hernieuwbare energie en opslagcapaciteit moeten worden geëist.

Het rapport roept de United Nations Framework Convention on Climate Change (UNFCCC) bovendien op om de uitstoot van artificiële intelligentie in nationale klimaatrapportages op te nemen en aanvullende mechanismen te overwegen om de klimaatimpact van de activiteit tot nul terug te brengen.

Inmiddels maakt minstens één op de tien particuliere beleggers gebruik van een chatbot om aandelen te selecteren. Dat zorgt voor een sterke groei in de markt voor robo-advies. Dat blijkt uit een rapoort van het bureau Research & Markets. Wel benadrukken zelfs voorstanders dat de strategie risicovol is en traditionele adviseurs voorlopig niet kan vervangen.

Dankzij kunstmatige intelligentie kan iedere belegger tegenwoordig aandelen kiezen, volgen en analyseren, iets wat voorheen vooral was weggelegd voor grote banken en institutionele partijen. De markt voor robo-advies bestaat uit bedrijven – waaronder fintechs, banken en vermogensbeheerders – die geautomatiseerd en door algoritmes gestuurd financieel advies aanbieden. Volgens Research & Markets zal deze markt in 2029 een waarde van 470,91 miljard dollar bereiken, tegenover 61,75 miljard dollar vorig jaar. Dat betekent een toename van bijna 600 procent.

Onder meer Jeremy Leung, een gewezen financieel analist van de UBS Group, getuigt de technologie van ChatGPT te gebruiken om zijn aandelenportefeuille te beheren. “Zelfs een eenvoudige instrument zoals ChatGPT kan bij het beheer van aandelenportefeuilles goede diensten verlenen”, meent hij. “Wel moet men beseffen dat dergelijke tools cruciale analyses kunnen missen, omdat ze geen toegang hebben tot betaalde databronnen.”

De sector groeit snel. Volgens een enquête van broker eToro onder 11.000 particuliere beleggers wereldwijd, zegt ongeveer de helft bereid te zijn diensten op het gebied van artificiële intelligentie, zoals ChatGPT van OpenAI of Gemini van Google, voor hun beleggingskeuzes te gebruiken. Ongeveer 13 procent zou momenteel al op die diensten beroep doen. In het Verenigd Koninkrijk meldde 40 procent van de deelnemers aan een onderzoek van vergelijkingssite Finder dat zij chatbots en artificiële intelligentie voor persoonlijk financieel advies inzetten.

Aanzienlijke risico’s

ChatGPT zelf benadrukt dat zijn technologie niet bedoeld is als professioneel financieel advies en dat OpenAI geen gebruiksdata deelt over beleggers. “Artificiële intelligentie kan briljante diensten leveren, zijn,” zegt Dan Moczulski, Brits directeur van eToro. “Het risico ontstaat echter wanneer mensen generieke modellen zoals ChatGPT of Gemini behandelen alsof het glazen bollen zijn.”

Volgens Moczulski is het verstandiger om gebruik te maken van platforms die specifiek op marktanalyses zijn getraind. “Algemeen inzetbare modellen van artificiële intelligentie kunnen cijfers en data verkeerd citeren, te sterk leunen op bestaande narratieven en zich teveel baseren op historische koersontwikkelingen om de toekomst te voorspellen”, waarschuwt hij.

Finder vroeg ChatGPT in maart 2023 een mand aandelen te selecteren van bedrijven met sterke fundamentals, zoals lage schulden, een stabiele groei en concurrentievoordelen. De selectie van de achtendertig gekozen aandelen – met onder meer Nvidia, Amazon, Procter & Gamble en Walmart – steeg sindsdien met bijna 55 procent. Dat is ongeveer 19 procentpunt meer dan het gemiddelde rendement van de tien populairste Britse beleggingsfondsen. Die resultaten zijn echter ook beïnvloed door de sterke prestaties van Amerikaanse aandelen, die rond recordniveaus noteren en vooralsnog ongevoelig lijken voor politieke onzekerheid en gemengde economische cijfers. 

Beleggen met behulp van ChatGPT vereist volgens gebruikers bovendien de nodige financiële kennis. Ook kans op fouten blijft groot. Leung verduidelijkt aan ChatGPT vaak specifieke opdrachten te geven. “Hoe meer context wordt meegegeven, hoe beter de antwoorden zullen zijn”, zegt hij.

De risico’s zijn aanzienlijk. De brede toegankelijkheid van artificiële intelligentie maakt het onduidelijk of particuliere beleggers voldoende risicomanagement toepassen om hun verliezen te beperken wanneer markten draaien. De Europese index Stoxx 600 steeg dit jaar bijna 10 procent, terwijl de S&P500 in de Verenigde Staten 13 procent toevoegde, na een winst van 23 procent vorig jaar. “Als mensen gewend raken om met artificiële intelligentie te beleggen en winst te maken, kunnen ze bij een crisis of neergaande markt mogelijk niet goed omgaan met verliezen”, waarschuwt Leung.

De schade door cyberaanvallen en sabotage, vooral vanuit Rusland en China, heeft dit jaar bij Duitse bedrijven een recordniveau bereikt. Dat blijkt uit een rapport van het Duitse Bundesamt für Verfassungsschutz (BfV) en Bitkom, de Duitse federatie van digitale bedrijven, gebaseerd op een bevraging bij 1.002 Duitse ondernemingen. De kosten van dergelijke aanvallen – zoals datadiefstal, industriële spionage en sabotage – liepen vorig jaar op tot meer dan 289 miljard euro. Dat betekende een stijging met 8 procent tegenover het jaar voordien.

“Steeds vaker leidt het spoor van de cyberaanvallen naar Rusland en China”, benadrukte Sinan Selen, vicevoorzitter van het Bundesamt für Verfassungsschutz. “Buitenlandse inlichtingendiensten richten zich steeds vaker op de Duitse economie. Selen benadrukte daarbij dat de vijandige buitenlandse inlichtingendiensten steeds professioneler, agressiever en wendbaarder worden.

Volgens Selen zijn de aanvallen vanuit China vooral gericht op economische spionage om technologische voordelen te behalen, terwijl Russische aanvallen vooral bestaan uit sabotage en het verspreiden van desinformatie. Uit de enquête blijkt dat overheden verantwoordelijk werden geacht voor 28 procent van de aanvallen op bedrijven, tegenover 20 procent het jaar voordien.

Verder bleek dat 87 procent van de ondernemingen vorig jaar het slachtoffer zijn geworden van een aanval, tegenover 81 procent het jaar voordien. Daarbij gaf 46 procent van de respondenten aan het slachtoffer te zijn geworden van een aanval vanuit Rusland, tegenover 39 procent het jaar voordien. Eveneens 46 procent ervaarde vorig jaar een aanval vanuit China.

De meest efficiënte methode blijft de cyberaanval, vaak uitgevoerd met ransomware, waarvan de totale kosten een recordhoogte van 202 miljard euro hebben bereikt. Selen noemde daarbij het voorbeeld van een groep hackers, bekend als Laundry Bear of Void Blizzard, die aan de Russische regering worden gelinkt en die zich richten op Duitse politieke en economische doelwitten.

Bitkom adviseerde bedrijven om twintig procent van hun informatica-budgetten aan een bescherming tegen deze aanvallen te besteden. Ralf Wintergerst, voorzitter van Bitkom, merkte op dat het aantal aanvallen onevenredig stijgt in vergelijking met de Duitse economische groei. Hij merkte op dat de Duitse economie sinds 2023 vrijwel met een stagnatie wordt geconfronteerd. Tegelijkertijd blijkt het aantal cyberaanvallen op de Duitse bedrijven te zijn gestegen. Dit geeft aan dat cyberdreigingen niet meebewegen met de economische situatie, maar daarentegen een steeds groter probleem vormen.

Vooral fabrikanten van machines en technologiebedrijven zouden het doelwit van de aanvallen vormen. Naast Rusland en China zijn volgens Wintergerst ook Iran en Noord-Korea belangrijke bronnen van cyberaanvallen op Duitse ondernemingen. Maar ook grote georganiseerde criminele netwerken uit Duitsland zouden van de strategie gebruik maken. De onderzoekers merken nog op dat de Duitse bedrijven de voorbije jaren meer in beveiliging tegen cyberbedreigingen hebben geïnvesteerd, maar vaak onvoldoende expertise ter beschikking hebben om een efficiënte verdediging op te bouwen.

Selen merkte wel op bijzonder tevreden te zijn dat de regering van de Duitse bondskanselier Friedrich Merz de rol van de inlichtingendiensten in de verdediging tegen cyberaanvallen benadrukt en versterkt.

Kunstmatige intelligentie (AI) kan de waarde van de wereldhandel tegen eind volgend decennium met bijna 40 procent doen toenemen. De technologie kan immers helpen de kosten te drukken, terwijl tegelijkertijd een hogere productiviteit kan worden bereikt. Dat staat in een rapport van de World Trade Organisation (WTO).

In het rapport wordt kunstmatige intelligentie bestempeld als een van de weinige lichtpunten in een handelsstelsel dat de voorbije jaren onder grotere druk is geraakt, onder meer door de hoge invoertarieven die de Verenigde Staten aan handelspartners oplegden.

“Artificiële intelligentie biedt een groot potentieel om de handel te stimuleren door de kosten te verlagen en de productie van goederen en diensten te hervormen”, betoogde Ngozi Okonjo-Iweala, directeur van de World Trade Organisation. Volgens haar tonen simulaties aan dat de export van goederen en diensten bijna 40 procent hoger zou kunnen uitvallen dan volgens de huidige trend wordt verwacht.

Tegelijkertijd waarschuwt de organisatie echter dat de voordelen ongelijk verdeeld kunnen uitvallen. Net zoals de technologie arbeidsplaatsen kan verdringen, dreigen landen met lagere inkomens buiten de boot te vallen als er geen adequaat beleid wordt gevoerd. “De vraag is of artificiële intelligentie kansen voor iedereen creëert, of dat bestaande ongelijkheden daarentegen nog meer worden benadrukt”, voert Okonjo-Iweala aan.

Economen van de World Trade Organisation berekenden dat naties met lage inkomens hun inkomens tegen eind volgend decennium slechts met 8 procent zouden zien stijgen, tegenover een groei met 14 procent in landen met hoge inkomens. “Als ze echter de digitale kloof halveren en artificiële intelligentie breder omarmen, kunnen ook armere naties vergelijkbare winsten behalen als rijkere landen”, benadrukte Okonjo-Iweala. “Met de juiste mix van handel, investeringen en ondersteunend beleid kan artificiële intelligentie nieuwe groeimogelijkheden scheppen in alle economieën.”

Toch signaleert de World Trade Organisation ook dat landen steeds vaker beperkingen opleggen aan de handel in gerelateerde producten die aan artificiële intelligentie zijn gekoppeld. In 2012 werden er wereldwijd 130 restricties geregistreerd. Maar vorig jaar was er al van bijna 500 beperkingen, vooral in landen met een gemiddeld en hoog inkomen, sprake. Deze restricties hebben vaak betrekking op onder meer grondstoffen, halfgeleiders en andere tussenproducten die essentieel zijn voor de ontwikkeling en toepassing van kunstmatige intelligentie.

De World Trade Organisation waarschuwt dat deze toename in handelsbeperkingen de toegang tot cruciale technologieën voor artificiële intelligentie kan bemoeilijken. De organisatie benadrukt het belang van een open en voorspelbaar handelsbeleid en pleit voor internationale samenwerking om een inclusieve toegang tot artificiële intelligentie te waarborgen.

China is voor het eerst doorgedrongen tot de top tien van de meest innovatieve landen in de wereld. China neemt daarbij de plaats in van Duitsland, de grootste economie van Europa. Dat blijkt uit de ranglijst van de Global Innovation Index, gebaseerd op een analyse van 139 landen die op 78 indicatoren werden beoordeeld. China dankt volgens het rapport zijn vooruitgang aan de belangrijke investeringen die bedrijven in het land in onderzoek en ontwikkeling doen.

Zwitserland voert ook dit jaar de ranglijst met meest innovatieve landen van de wereld aan. Het land heeft die leidende positie al sinds 2011 in handen. Op de tweede plaats staat Zweden, gevolgd door de Verenigde Staten, Zuid-Korea en Singapore. De top tien bestaat verder uit het Verenigd Koninkrijk, Finland, Nederland, Denemarken en China.

Volgens het rapport ligt China op koers om wereldwijd de grootste investeerder in onderzoek en ontwikkeling te worden, terwijl het land snel de achterstand in particuliere financiering inloopt. Tegelijkertijd wordt het mondiale innovatieklimaat overschaduwd door dalende investeringen. De wereldwijde uitgaven aan onderzoek en ontwikkeling zouden dit jaar nog een groei met 2,3 procent laten optekenen, tegenover 2,9 procent vorig jaar. Daarmee is de groei tot het laagste niveau sinds 2010 teruggevallen.

China leverde vorig jaar ongeveer een kwart van alle internationale octrooiaanvragen. Geen enkel land vraagt meer patenten voor nieuwe ontwikkelingen aan. De Verenigde Staten, Japan en Duitsland – die samen 40 procent van de aanvragen vertegenwoordigden – werden met lichte dalingen geconfronteerd. Octrooibezit geldt algemeen als een belangrijke graadmeter van economische kracht en industriële kennis.

Volgens Sacha Wunsch-Vincent, hoofdredacteur van de Global Innovation Index, hoeft Duitsland zich op de langere termijn echter geen zorgen te maken over de terugval naar de elfde plaats. De nieuwe rangschikking houdt bovendien geen rekening met de effecten van importheffingen die door de Amerikaanse president Donald Trump werden ingevoerd. “Duitsland heeft een sterke traditie als industriële innovatiemotor, maar staat nu ook tevens voor de uitdaging om ook op het gebied van digitale innovatie een leidende rol op te nemen”, betoogde Daren Tang, directeur-generaal van de World Intellectual Property Organization (Wipo).

België staat in de ranglijst van de Global Innovation Index op een 21ste plaats, tegenover een 24ste plaats vorig jaar. Daarmee laat het land zijn beste resultaat sinds 2013 optekenen. België laat onder meer goede prestaties optekenen op het gebied van onderzoek en ontwikkeling, onderwijs en kennisintensieve werkgelegenheid. 

Bij de andere Europese landen moest onder meer het Verenigd Koninkrijk een verdere terugval melden. Drie jaar geleden stond dat land nog een vierde plaats, maar diende vorig jaar al één positie prijs te geven. Nu werd een verdere achteruitgang tot een zesde plaats geregistreerd. Duitsland ging twee plaatsen achteruit en staat nu op een elfde positie. Frankrijk valt van een twaalfde naar een dertiende plaats terug. 

Naast België lieten in Europa ook Ierland en Noorwegen sterke vorderingen op het gebied van innovatie optekenen. Verder wordt gewag gemaakt van sterke prestaties van opkomende economieën zoals Saoedi-Arabië, Qatar, Brazilië, Mauritius, Bahrein en Jordanië.

Startups uit Europese defensiesector trekken momenteel grote hoeveelheden privaat kapitaal aan. Investeerders willen immers hun positie versterken in een sector die van omvangrijke plannen voor herbewapening profiteert. Analisten verwachten dan ook dat deze trend zich voorlopig doorzet. 

Onder druk van de Amerikaanse president Donald Trump, de aanhoudende oorlog in Oekraïne en wijdverbreide geopolitieke instabiliteit besloten zowel de Europese Unie als het Verenigd Koninkrijk dit jaar hun defensie-uitgaven drastisch op te voeren. Daarbovenop spraken de lidstaten van de Noord-Atlantische Verdragsorganisatie (Navo) de voorbije zomer af hun uitgaven voor defensie naar 5 procent van het bruto binnenlands product te verhogen.

Sinds de aanval van Rusland op Oekraïne begin 2022 stroomt privaat kapitaal naar Europese defensiebedrijven. Het voorbije jaar bereikte de instroom van durfkapitaal in Europese startups uit de defensiesector volgens een rapport van analist Dealroom een recordniveau van 5,2 miljard dollar, terwijl de bredere markt voor durfkapitaal in de regio tegelijkertijd nochtans een inkrimping vertoonde. “De interesse voor investeringen in startups uit de defensiesector en veiligheidsindustrie is onvergelijkbaar met enkele jaren geleden”, benadrukte Yoram Wijngaarde, topman van Dealroom daarbij.

Loredana Muharremi, aandelenanalist bij Morningstar, stelde dat de toename dit jaar verder is versneld, onder meer door de hogere vraag van beleggers naar beursgenoteerde defensiebedrijven. “Sinds 2022 zien we een duidelijke omslag in de private defensiemarkt in Europa, met een scherpe versnelling in de eerste helft van dit jaar”, beklemtoonde Muharremi. “De nieuwe doelstellingen van de Navo leiden tot hogere waarderingen en deals met een grotere omvang.”

De analisten wijzen erop dat ook de aard van de transacties verandert. “In het verleden waren vooral fusies en overnames de norm, maar momenteel neemt durfkapitaal een grotere positie in”, werpen ze op. Veel startups richten zich daarbij op software, kunstmatige intelligentie, drones, cyberbeveiliging en ruimtevaart. Dit zijn terreinen die niet altijd tot de kernactiviteiten van traditionele defensiebedrijven behoren.”

Naast Europese investeerders tonen ook Amerikaanse partijen meer belangstelling in de sector. Zo ziet Scout Ventures uit Texas, dat zich richt op jonge bedrijven, Europa als een van de nieuwe kernregio’s naast Zuidoost-Azië en de Golfstaten. “Waar het geld naartoe gaat, volgen ondernemers”, merkte Cody Huggins, analist bij Scout Ventures, op.

Wendbare startups

Ook Europees durfkapitaal legt de nadruk steeds meer op defensie. IQ Capital uit het Verenigd Koninkrijk investeert sinds 2005 in defensiegerelateerde bedrijven, maar richt zich de laatste jaren expliciet op startups die militaire technologie als absolute kernactiviteit hebben. Partner Archie Muirhead, partner bij IQ Capital, wijst op de groeiende kans om Europese bedrijven uit te bouwen tot multinationale spelers, al erkent hij dat succesvolle exits in de sector voorlopig nog uitblijven.

Daarnaast ontstaan nieuwe fondsen die zich uitsluitend op defensie richten. Dat geldt onder meer voor het Britse fonds Defence Invest, dat vorig jaar door voormalige militairen werd opgericht en actief zoekt naar investeringsmogelijkheden in onder meer Oekraïne en Oost-Europa. 

Matt Kuppers, mede-oprichter van Defence Invest, benadrukt dat de markt nog steeds ondergefinancierd is en dat veel kansen liggen in activiteiten rond communicatietechnologie, batterijen en cruciale defensie-componenten. Volgens Kuppers hebben startups een voordeel doordat zij wendbaarder zijn dan gevestigde defensiebedrijven. Ze kunnen sneller innoveren en nieuwe technologie ontwikkelen zonder direct gebonden te zijn aan zware certificering-regels.

Een voorbeeld is de Britse startup Valarian, die gespecialiseerd is in databeveiliging en al overheidsovereenkomsten wist binnen te halen. Het bedrijf haalde recent 7 miljoen dollar op, onder meer van Artis Ventures, een vroege investeerder in Palantir. Volgens Max Buchan, chief executive van Valarian, biedt de huidige geopolitieke situatie Europa een unieke kans om meer onafhankelijk op te treden. “De regeringen van de Navo-lidstaten kopen geen producten of technologieën, maar capaciteiten”, beklemtoonde hij.

Toch blijft de concurrentie met grotere Amerikaanse bedrijven een uitdaging. Europese defensieconcerns pleiten daarom voor meer steun aan ondernemingen die in de regio zijn gevestigd. Ook de Europese Unie moedigt lidstaten aan om bij voorkeur Europese leveranciers te kiezen. Volgens Muirhead zal echter ook Amerikaanse technologie in Europa worden aangekocht. “Het idee dat Europa geen Amerikaanse technologie meer zou inkopen, is overdreven”, merkte hij op. “De dynamiek zal heen en weer bewegen, afhankelijk van de transatlantische verhoudingen.”

Onderzeese communicatiekabels, die het fundament van het wereldwijde internet vormen, zijn bijzonder kwetsbaar. Dat blijkt uit een rapport van wetenschappers aan de Reichman University in Israël. De onderzoekers voeren aan dat de wereldwijde afhankelijkheid van één uniform netwerk van onderzeese kabels een schoolvoorbeeld van een progress trap is. Hoewel de kabels een verbonden planeet hebben mogelijk gemaakt, vormen ze volgens hen tegelijkertijd een fragiel knooppunt in de wereldwijde communicatie.

“Onderzeese communicatiekabels vormen de ruggengraat van de internationale data-overdracht, maar blijken uiterst gevoelig voor natuurrampen en doelbewuste sabotage”, benadrukt onderzoeksleider Asaf Tzachor, decaan van de School of Sustainability aan de Reichman University. “Deze problemen leidt tot systemische risico’s voor de communicatie, de handel en de internationale veiligheid.”

Volgens het onderzoek loopt meer dan 95 procent van al het internationale dataverkeer langs onderzeese kabelverbindingen. De risico’s blijken allesbehalve theoretisch. In 2022 legde de uitbarsting van de vulkaan Hunga Tonga-Hunga Ha’apai het eiland Tonga digitaal volledig plat, nadat een tsunami en onderzeese schokgolven de glasvezelkabel naar Fiji hadden doorgesneden. In 2011 verstoorde de verwoestende T?hoku-aardbeving de trans-Pacifische communicatie.

In 2006 veroorzaakte een beving voor de kust van Taiwan aardverschuivingen in de Straat van Luzon, waarbij cruciale kabels naar Hongkong, China, de Filipijnen en Japan werden doorgesneden. Hierdoor viel het internet in Hongkong vrijwel stil. De impact werd wereldwijd op de financiële markten gevoeld. Recente incidenten – van de Rode Zee tot de Baltische Zee en de Stille Oceaan – benadrukken de kwetsbaarheid van het systeem nog verder. 

Sommige beschadigingen zijn hoogstwaarschijnlijk het gevolg van sabotage. Daarnaast zorgen scheepsankers en diepzeevisserij regelmatig voor storingen. Steeds vaker is er ook sprake van een doelbewuste, geopolitiek gemotiveerde beschadiging van kabels. “Als deze risico’s niet structureel worden aangepakt, dreigt een scenario van een grootschalig communicatiefalen met verstrekkende gevolgen”, waarschuwt Asaf Tzachor.

Zwermen robots

Tzachor pleit voor een fundamenteel bredere aanpak van de mondiale digitale infrastructuur. In zijn visie moeten alternatieve systemen naast de onderzeese kabels worden geïnstalleerd, zodat de afhankelijkheid van het netwerk wordt doorbroken. Daarbij kan er volgens hem voor verschillende scenario’s worden geopteerd.

Er zou volgens Tzachor kunnen gebruik gemaakt worden van satellietnetwerken met lasercommunicatie, die onder meer door het Amerikaanse ruimtevaartbureau Nasa en commerciële initiatieven zoals Starlink worden gebruikt. Deze constellaties in een lage baan om de aarde bieden internetsnelheden die vergelijkbaar zijn met glasvezel, maar de seismische of geopolitieke risico’s van zeekabels vermijden.

Ook zou er volgens de wetenschapper op hoogvliegende platforms – drones of luchtschepen op zonnekracht die in de stratosfeer als vliegende data-knooppunten fungeren – beroep kunnen worden gedaan. Deze oplossing is volgens Tzachor vooral nuttig in noodsituaties of in afgelegen regio’s.

Tenslotte ziet hij ook een mogelijkheid in autonome onderzeese optische netwerken. Die bestaan uit zwermen robotvoertuigen die zich onder water bewegen en uitgerust zijn met speciale blauw-groene lasers. Die kleuren licht dringen relatief goed door in zeewater en kunnen dus gebruikt worden om data draadloos te versturen. De robots vormen samen een soort dynamisch netwerk met korte verbindingen die elkaar overlappen en op die manier een flexibel geheel van datalijnen creëren. Deze netwerken zouden niet bedoeld zijn om de bestaande zeekabels volledig te vervangen, maar wel om extra backup-mogelijkheden te bieden.

Toch is technologie alleen volgens Tzachor alleen niet voldoende om de risico’s aan te pakken. “Er is een gecoördineerde publieke en private inspanning nodig, vergelijkbaar met de opkomst van de halfgeleiderindustrie”, werpt hij op. “Dit vereist een gerichte overheidsfinanciering en een hervorming van het beleid. Er moeten daarbij ook internationale afspraken over ruimtepuin, luchtverkeer en de maritieme regelgeving worden gemaakt. Tenslotte dient ook het onderzoek naar alternatieve communicatienetwerken worden gestimuleerd.”

“De uitbouw van een reserve-infrastructuur aan kabels alleen volstaat niet”, concludeert Tzachor. “We hebben een echte diversificatie van de mondiale digitale infrastructuur nodig. Alleen op die manier kunnen de netwerken tegen de gevaren van de 21ste eeuw – van natuurrampen tot geopolitieke conflicten – worden beschermd.”