Luchtvaartmaatschappijen in India en Zuid-Azië zullen de volgende twintig jaar 3.290 commerciële vliegtuigen aan hun vloot toevoegen. Dat heeft de Amerikaanse vliegtuigbouwer Boeing bekend gemaakt. De vraag wordt volgens Boeing aangejaagd door veerkrachtige economische groei, een groeiende middenklasse en een golf van mensen die voor het eerst gaan vliegen. In de vorige prognose ging Boeing nog uit van een vraag naar 2.835 toestellen de volgende twintig jaar.

India en Zuid-Azië zijn samen uitgegroeid tot een van de snelst groeiende luchtvaartmarkten in de hele wereld. Luchtvaartmaatschappijen breiden hun capaciteit in hoog tempo uit en moderniseren hun vloot, terwijl luchthavens worden opgewaardeerd en zowel prijsvechters als full-service maatschappijen hun netwerken agressief uitbreiden. De regio geldt ook als een belangrijk strijdtoneel voor vliegtuigbouwers. Airbus en Boeing concurreren er om marktdominantie, terwijl maatschappijen hun aankopen opvoeren.

Boeing verwacht dat luchtvaartmaatschappijen in de periode 395 widebody toestellen en 2.875 narrowbody vliegtuigen zullen toevoegen. De prognose van Boeing voor de regio wordt in de mondiale luchtvaartsector nauwlettend gevolgd. India is na de Verenigde Staten en China de grootste binnenlandse luchtvaartindustrie van de hele wereld en tevens de snelst groeiende markt, aangevoerd door IndiGo en Air India, de twee grootste maatschappijen van het land.

“Er zijn veel luchtvaartmarkten die groter zijn dan India, maar die zijn nu vooral bezig hun vloot te vervangen in plaats van uit te breiden”, benadrukte Ashwin Naidu, managing director commercial marketing van Boeing voor India en Zuid-Azië. “India doet precies het tegenovergestelde.” Volgens Naidu moet India zijn luchtvaartinfrastructuur opschalen om gelijke tred te houden met de groeiende vraag naar reizen. “Het netwerk van India blijft sterk geconcentreerd rond Delhi en Mumbai, waarbij meer dan 30 procentvan het netwerk nog steeds afhankelijk is van deze twee markten,” zei hij.

Boeing heeft de voorbije tijd weer momentum opgebouwd na een reeks crises. Het bedrijf leverde in 2025 het grootste aantal vliegtuigen sinds 2018 en passeerde Airbus voor het eerst in zeven jaar in netto orders. De sector kampt echter nog steeds met trage leveringen. Verstoringen in de toeleveringsketen beperken het vermogen van vliegtuigbouwers om te profiteren van de sterke vraag, waardoor luchtvaartmaatschappijen veel geld moeten uitgeven aan het in de lucht houden van oudere toestellen.

Het ruimtevaartbedrijf Spacex van Elon Musk zou met een beursgang midden juni een bedrag van 50 miljard dollar willen ophalen. Daarmee zou het bedrijf een waardering van ongeveer 1,5 biljoen dollar krijgen. Spacex zou daarmee het grootste beursdebuut uit de geschiedenis worden. Die titel behoort momenteel nog toe aan Saudi Aramca, dat in 2019 met zijn beursintroductie een bedrag van 29 miljard dollar ophaalden.

Elon Musk heeft voorgesteld om de beursgang van Spacex te laten samenvallen met een zeldzame planetaire samenstand en zijn verjaardag. Daarmee zoekt de rijkste man ter wereld een gunstige datum voor wat de grootste beursintroductie ooit zou worden. De raketbouwer mikt voor de beursgang op medio juni, wanneer Jupiter en Venus voor het eerst in meer dan drie jaar zeer dicht bij elkaar aan de hemel verschijnen, een zogenoemde conjunctie.

Spacex benadrukt dat de cijfers voorlopig zijn en kunnen veranderen. Eerder al werd gemeld dat het ruimtevaartbedrijf de Bank of America, Goldman Sachs, JPMorgan Chase en Morgan Stanley wil aantrekken voor leidende rollen bij de transactie.

Op 8 en 9 juni staan Jupiter en Venus op iets meer dan één graad van elkaar aan de hemel, ongeveer de breedte van een duim op armlengte. Enkele dagen later zal ook Mercurius zich diagonaal bij de twee andere planeten te voegen. De datum van het beursdebuut zou ook aan de verjaardag van Elon Musk, op 28 juni, kunnen worden gekoppeld.

“De ongebruikelijke wens onderstreept de persoonlijke stempel die Musk op Spacex legt. Bij het ruimtevaartbedrijf worden grote strategische beslissingen vaak beïnvloed door de overtuigingen en prioriteiten van Musk, variërend van ambitieuze productiedoelen tot onconventionele managementpraktijken.

Sommige bankiers en beleggers vinden een planning in juni te ambitieus. Zij wijzen erop dat SpaceX nog een Form S-1 moet indienen bij de Amerikaanse Securities & Exchange Commission (SEC) en een wereldwijde roadshow moet organiseren om de aandelen te verkopen. “Een beursgang blijft bovendien afhankelijk van de marktomstandigheden en het economisch sentiment, die onvoorspelbaarder zijn dan ooit door de frequente dreigementen van president Donald Trump met importheffingen en zijn pogingen om het rentebeleid van de Federal Reserve te beïnvloeden”, stippen zij aan.

Financieel directeur Bret Johnsen, financieel directeur van Spacex, zou sinds medio december met bestaande private investeerders gesprekken voeren over een mogelijke beursgang midden dit jaar. De beursintroductie zal naar verwachting op grote belangstelling kunnen rekenen van zowel institutionele als particuliere beleggers, die tot nu toe geen toegang hadden tot aandelen omdat het bedrijf privé bleef. Volgens sommige betrokkenen wil Musk naar de beurs om extra kapitaal op te halen voor de ontwikkeling van het Starship-raketsysteem, dat is bedoeld voor missies naar Mars.

Spacex heeft investeerders verteld technologie te ontwikkelen om datacenters in de ruimte te plaatsen, verbonden via het netwerk van 9.400 Starlink-satellieten. Musk ziet dat plan als een essentiële stap om zijn bedrijven op het gebied van kunstmatige intelligentie tegenover rivalen als Google en OpenAI concurrerend te houden.

In december voerde Spacex gesprekken over een private aandelenverkoop tegen een waardering van 800 miljard dollar, meer dan het dubbele van de eerdere waarde van bijna 400 miljard dollar. Spacex investeerde vorig jaar 2 miljard dollar in xAI, een andere privéonderneming van Musk, dat in maart werd samengevoegd met het sociale mediaplatform X. Musk heeft gezegd dat ook Tesla geld in xAI zou moeten steken.

De luchtvaart kan zijn wereldwijde uitstoot met een volume tussen 50 procent tot 75 procent verminderen door de combinatie van drie strategieën – het inzetten van de meest brandstofefficiënte vliegtuigen, het overschakelen op volledig economy-indelingen en het verhogen van de passagiersbezetting – die de efficiëntie verhogen. Dat blijkt uit een studie onder leiding van wetenschappers aan de University of Oxford, gebaseerd op een analyse van meer dan 27 miljoen commerciële vluchten die in 2023 werden uitgevoerd, met 26.000 stedenparen en bijna 3,5 miljard passagiers.

De studie toonde tevens een enorme variatie in de emissie-efficiëntie. Sommige routes stoten per betalende passagier bijna 900 gram koolstofdioxide per kilometer uit. Dat is bijna dertig keer meer dan de meest efficiënte routes, waar een emissie van ongeveer 30 gram koolstofdioxide per kilometer wordt opgetekend. Uit het onderzoek blijkt dat de meest inefficiënte vluchten zich bevinden in Afrika, Oceanië, het Midden-Oosten, Centraal-Azië en Noord-Amerika. De meest efficiënte vluchten zijn te vinden in Brazilië, India en Zuidoost-Azië.

Drie jaar geleden bedroeg de wereldwijde uitstoot per betalende passagier 84,4 gram koolstofdioxide per kilometer. De studie identificeert drie praktische middelen om dit cijfer te verlagen. Daarbij moet ervoor gekozen worden om uitsluitend de meest brandstofefficiënte vliegtuigen inzetten, terwijl de zitplaatsen in de premiumklasse moeten worden verwijderd om meer passagiers te vervoeren en tenslotte moet de passagiersbezetting tot 95 procent worden verhoogd.

Ook het type vliegtuig blijkt een groot verschil te maken. De uitstoot varieerde daarbij tussen 60 gram en 360 gram koolstofdioxide per kilometer per passagier. Volgens de analyse zou het vervangen van alle vliegtuigen door de meest efficiënte modellen – de Boeing 787-9 voor verre bestemmingen en de Airbus A321neo voor korte en middellange afstanden – leiden tot een brandstofbesparing tussen 25 procent tot 28 procent.

Efficiëntere vliegtuigen

“Hoewel het op korte termijn economisch en praktisch onhaalbaar is om alle oudere vliegtuigen te vervangen, toont deze analyse welk potentieel efficiëntere vliegtuigen hebben vergeleken met andere efficiëntiewinsten”, betoogt onderzoeker Milan Klöwer, natuurkundige aan de University of Oxford. “Realistisch gezien zou dit een transitie op lange termijn zijn, te stimuleren door een beleid dat efficiëntie beloont, zodat de meest efficiënte vliegtuigen worden geprefereerd bij vervangingsbeslissingen.”

Ook de stoelindeling speelt een rol, omdat plaatsen in de business class en first class tot vijf keer meer uitstoot-intensief zijn dan zetels in economy class. De onderzoekers constateerden dat het benutten van de maximale passagierscapaciteit van de meest efficiënte vliegtuigen op de uitstoot een besparing tussen 22 procent en 57 procent kan opleveren. In 2023 varieerde de bezettingsgraad van vliegtuigen van 20 procent tot 100 procent, met een gemiddelde van 79 procent. Volgens de analyse zou het verhogen van de gemiddelde bezetting tot 95 procent de uitstoot nog eens met 16 procent kunnen verlagen.

Als deze drie maatregelen wereldwijd zouden worden toegepast, zal de uitstoot van de luchtvaart een daling tussen 50 procent en 75 procent kunnen laten optekenen, hoewel deze volledige reductie systemische veranderingen vereist. De analyse toont echter dat luchtvaartmaatschappijen nu al ongeveer 11 procent van hun uitstoot kunnen verminderen door op de bestaande routes hun meest efficiënte vliegtuigen in te zetten.

“Beleidsmaatregelen gericht op efficiëntie hebben groot potentieel om de uitstoot van de luchtvaart terug te dringen en kunnen economisch ook in het belang van luchtvaartmaatschappijen zijn”, benadrukt onderzoeksleider Stefan Gössling, professor transport aan de Linnaeus University. “Maar in de praktijk vliegen veel maatschappijen nog steeds met oudere vliegtuigen, lage bezettingsgraden en een groeiend aandeel premiumklasse.”

De onderzoekers suggereren dat efficiëntieverbeteringen door beleidsinstrumenten en marktgebaseerde maatregelen – zoals emissieratings voor luchtvaartmaatschappijen, aangepaste landingskosten op basis van vliegtuigprestaties en plafonds voor uitstoot-intensiteits – gestimuleerd kunnen worden, vergelijkbaar met normen die al bestaan voor huishoudelijke apparaten en voertuigen.

Airbus heeft vorig jaar 793 vliegtuigen afgeleverd. Dat betekende een stijging met 4 procent ten opzichte van het jaar voordien. Daarmee ligt de Europese vliegtuigbouwer op koers om de grootste fabrikant van de wereld te blijven, ondanks recente industriële problemen en nieuwe onzekerheid over de levering van vliegtuigmotoren.

Airbus sprak over een aanhoudend complexe en dynamische operationele omgeving bij de bekendmaking van de cijfers. Het concern leverde iets meer toestellen af dan zijn recent bijgestelde doelstelling van ongeveer 790 vliegtuigen, die vorige maand was verlaagd van 820 eenheden vanwege problemen bij een Spaanse leverancier van rompsegmenten.

Volgens Airbus werden er vorig jaar in totaal 1.000 bruto-orders binnengehaald, wat na annuleringen neerkomt op 889 netto bestellingen. Beide cijfers liggen hoger dan het jaar voordien. Concurrent Boeing leverde tot eind november 537 vliegtuigen af. Daarmee heeft Airbus een onoverbrugbare voorsprong in de concurrentiestrijd tussen de twee fabrikanten. Ondanks het behalen van de bijgestelde doelstelling bleef Airbus nog 70 toestellen onder het recordniveau van 863 leveringen dat in 2019 werd opgetekend. In drie van de afgelopen vier jaar haalde het bedrijf de oorspronkelijke leveringsdoelstellingen niet, al werd de achterstand geleidelijk kleiner. 

Volgens analisten onderstreept dit dat zowel Airbus als Boeing, dat zijn productie na een interne crisis geleidelijk herstelt, nog steeds te maken hebben met een toeleveringsketen die door de coronapandemie werd verzwakt. “Dit illustreert een steeds complexere toeleveringsketen waarop de vliegtuigbouwers nog geen volledige grip hebben,” betoogde luchtvaartanalist Rob Morris. Christian Scherer, vertrekkend topman van de vliegtuigdivisie van Airbus, benadrukte dat de leveringen blijven toenemen en dat de onderliggende vraag sterk is. “De algemene situatie is nu veel beter, met aanzienlijk minder knelpunten,” betoogde hij.

Motoren

Tegelijkertijd wees Scherer erop dat motoren voor de A320neo-familie in 2025 nog steeds bijzonder laat worden geleverd. “We zien dat deze trend zich in 2026 voortzet, met name bij Pratt & Whitney, met wie we nog in gesprek zijn,” zei hij. “Dat is een probleem dat we moeten oplossen. Airbus heeft nog geen akkoord bereikt met de Amerikaanse motorenfabrikant over de benodigde leveringsvolumes voor de nabije toekomst. Bronnen uit de sector zeggen dat dergelijke afspraken normaal gesproken minstens een jaar vooruit worden vastgelegd. 

Leveringen zijn voor vliegtuigbouwers cruciaal, omdat op dat moment het grootste deel van de inkomsten wordt gerealiseerd. Van de afleveringen in 2025 bestonden er 607 eenheden uit de A320neo, het belangrijkste winstmodel van Airbus. Dat vertegenwoordigde een stijging van 1 procent.

Ook de leveringen van widebody-toestellen namen met 1 procent toe. Die categorie werd door het model A330 aangevoerd. De leveringen van het vlaggenschip A350 bleven stabiel op 57 toestellen, mede door afzonderlijke vertragingen bij de levering van rompsecties. De kleinste Airbus, de A220, kende een stijging van 24 procent tot 93 leveringen.

Aan de orderzijde boekte Airbus in december enkele tientallen nieuwe bestellingen uit China. Die bleven echter achter bij eerdere verwachtingen van een megadeal tot wel 500 vliegtuigen, ondanks berichten dat zo’n overeenkomst al zou zijn afgerond. Volgens bronnen uit de industrie heeft Airbus zijn pogingen hervat om een deal te sluiten met AirAsia voor ongeveer 100 A220-toestellen, mogelijk al deze maand. Scherer wilde daarover niet in detail treden.

Desondanks heeft Guillaume Faury, topman van Airbus, erkend dat het bedrijf waarschijnlijk het onderspit delft bij nieuwe orders, nadat concurrent Boeing erin lukte een aantal nieuwe overeenkomsten, die deels met buitenlandse reizen van de Amerikaanse president Donald Trump, samenvielen.

Scherer verwelkomde de terugkeer van stabiliteit op de wereldwijde vliegtuigmarkt na de langdurige onrust bij Boeing. Hij noemde het herstel van de Amerikaanse rivaal positief. “Het is eerlijk gezegd behoorlijk motiverend om Boeing na zoveel jaren weer op het hoogste niveau te zien meedoen; dat is een goede zaak”, gaf hij aan. “Concurrentie is gezond.”

Wachttijden op luchthavens vormen een belangrijke hinder voor het wereldwijde bedrijfsleven. Dat is de conclusie van een onderzoek van wetenschappers aan het Massachusetts Institute of Technology (MIT), gebaseerd op een analyse van luchtvaartgegevens en de vestiging van multinationale ondernemingen over een periode van dertig jaar, waarbij werd bestudeerd hoe belangrijk een sterk netwerk van luchtverbindingen is voor de economische groei.

Uit het onderzoek blijkt dat multinationals hun dochterondernemingen vaker vestigen in steden die met directe vluchten bereikbaar zijn. Dit effect is vooral sterk in kennisintensieve sectoren. Ook de mate waarin een stad is ingebed in een breder netwerk van druk gebruikte vliegverbindingen blijkt van groot belang voor bedrijfsuitbreiding. De studie, die tijdens de periode tussen 1993 en 2023 steden in 142 landen bekeek, vond dat steden die alleen met één overstap per vliegtuig met elkaar verbonden zijn, gemiddeld 20 procent minder dochterondernemingen van multinationals tellen dan locaties met directe vluchten. Als twee overstappen nodig zijn, loopt dat verschil op tot 34 procent. Omgerekend komt dit neer op respectievelijk 1,8 procent en 3,0 procent minder nieuwe bedrijven per jaar.

“Het bleek bijzonder belangrijk dat een stad goed is ingebed in het mondiale luchtvaartnetwerk,” benadrukten de onderzoekers Ambra Amico en Siqi Zheng. “Daarnaast laten we zien dat dit vooral van belang is voor kennisintensieve sectoren. We vonden een zeer sterk empirisch verband tussen moederondernemingen en dochterbedrijven en het belang van connectiviteit. De rol die bereikbaarheid speelt bij het mogelijk maken van persoonlijke ontmoetingen, het opbouwen van vertrouwen en het verminderen van informatie-asymmetrie is cruciaal.”

Sectorale verschillen

Uit de analyse per sector blijkt dat luchtconnectiviteit relatief belangrijker is voor kennisintensieve sectoren, zoals de financiële dienstverlening, waar persoonlijke interactie een grotere rol speelt. Een kennisbedrijf kan bijvoorbeeld kosten besparen wanneer auditors en andere specialisten het bedrijf eenvoudig kunnen bereiken.

“We waren gefascineerd door de verschillen tussen sectoren,” stipten de onderzoekers aan. “De resultaten zijn intuïtief, maar het verraste ons hoe consistent het patroon is. Als een sector afhankelijk is van face-to-facecontact, weegt luchtconnectiviteit zwaarder. Voor de maakindustrie zijn wegennetwerken en zeevervoer doorgaans belangrijker.”

Het onderzoek onderscheidt meerdere manieren om de mate van verbondenheid van een stad te meten. Eén parameter is het aantal andere steden waarmee een locatie met directe vluchten is verbonden (degree centrality). Over een periode van tien jaar leidt een stijging van deze maat met 10 procent tot een toename van 4,3 procent van het aantal dochterondernemingen in die stad.

Een andere maat voor verbondenheid blijkt echter nog sterker met de bedrijfsgroei samen te hangen. Niet alleen het aantal directe verbindingen telt, maar ook hoe goed verbonden de steden zijn waarmee een stad zelf directe vluchten onderhoudt. Deze indirecte connectiviteit is de sterkste voorspeller van de groei van dochterondernemingen. “Het gaat niet alleen om hoeveel buursteden met een directe verbinding men ter beschikking heeft”, verduidelijken de wetenschappers. “Het is ook belangrijk welke type steden tot dat directe netwerk behoren.”

Opvallend is dat het verband tussen directe vluchten en de groei van multinationals gedurende de hele onderzoeksperiode van dertig jaar standhoudt, ondanks de opkomst van videoconferenties, de covid-pandemie en verschuivingen in de wereldeconomie.

“Die consistentie over dertig jaar is niet te onderschatten,” benadrukken de onderzoekers. “We hadden dertig jaar geleden behoefte aan persoonlijk contact. Dat was ook twintig jaar en tien jaar geleden het geval en dat geldt ook nu nog steeds, ondanks alle grote veranderingen.”

Volgens Zheng is persoonlijk contact zelfs belangrijker geworden. “Ironisch genoeg maken handelsproblemen en geopolitieke spanningen ontmoetingen face-to-face juist belangrijker om vertrouwen op te bouwen in internationale handel en zakelijke relaties”, verduidelijkte de wetenschapper. “Men moet nog steeds fysiek naar een plek kunnen reizen en zijn zakenpartners ontmoeten. Luchtconnectiviteit beïnvloedt daarom sterk hoe het mondiale bedrijfsleven omgaat met onzekerheden.”

De Amerikaanse president Donald Trump heeft aangekondigd dat hij defensiebedrijven zoals Raytheon Technology (RTX) wil verbieden om dividenden uit te keren of eigen aandelen in te kopen zolang zij de wapenproductie niet versnellen. Het is een zeldzame presidentiële ingreep in de gangbare praktijken op de Amerikaanse beurzen. De dreiging van Trump wijst tevens op ingrijpende veranderingen voor het Amerikaans militair-industriële complex.

Trump en het Amerikaanse ministerie van oorlog hebben de defensie-industrie herhaaldelijk bekritiseerd omdat de sector te hoge kosten zou aanrekenen, terwijl er onvoldoende snel zou worden geproduceerd. De Amerikaanse overheid heeft ingrijpende hervormingen beloofd om de productie van militair materieel wendbaarder te maken. “Na jaren van verkeerde prioriteiten zijn traditionele defensiebedrijven gestimuleerd om het rendement voor investeerders boven de belangen van de Amerikaanse militairen te stellen,” benadrukte Trump in een presidentieel decreet.

Volgens Trump zou Raytheon het minst hebben gereageerd op de behoeften van het ministerie van oorlog. Raytheon produceert onder meer het Patriot-luchtverdedigingssysteem, dat intensief wordt ingezet in Oekraïne. Daarnaast levert het bedrijf ook Tomahawk-raketten aan legers over de hele wereld. In het presidentiële decreet staat dat defensieaannemers per direct geen dividenden meer mogen uitkeren of aandelen mogen inkopen totdat zij in staat zijn een superieur product aan te bieden en op tijd te leveren. Bovendien dienen de projecten binnen de afgesproken budgetten te blijven.

Binnen een periode van een maand moet Pete Hegseth, Amerikaans minister van defensie, vaststellen welke defensiebedrijven ondermaats presteren op hun contracten en tegelijkertijd aandelen hebben ingekocht. Deze bedrijven krijgen vervolgens de gelegenheid om binnen vijftien dagen een verbeterplan in te dienen ter beoordeling door het Pentagon. “Als een dergelijk plan door de minister van defensie onvoldoende wordt geacht, kan de overheid maatregelen nemen om herstel af te dwingen”, werpt Trump ook. “Daarbij zijn ook handhavende stappen mogelijk.”

Binnen twee maanden moet Hegseth ervoor zorgen dat toekomstige defensiecontracten bepalingen bevatten die aandeleninkoop verbieden wanneer een bedrijf zijn contractuele verplichtingen niet nakomt. Daarnaast moeten toekomstige contracten vastleggen dat variabele beloning voor bestuurders niet langer gekoppeld mag zijn aan financiële maatstaven op korte termijn, zoals vrije kasstromen of winst per aandeel die voortkomen uit aandeleninkoop, maar aan een tijdige levering. Het bevel draagt de Amerikaanse Securities & Exchange Commission (SEC) op te overwegen regelgeving op te stellen om het voorgestelde verbod te implementeren.

Beloningspakketten

Trump noemde de beloningspakketten van topbestuurders in de defensiesector buitensporig en niet te rechtvaardigen en stelde dat deze beperkt zouden moeten worden tot 5 miljoen dollar, aanzienlijk minder dan de huidige vergoedingen. Topbestuurders van grote defensiebedrijven verdienen doorgaans meer dan 20 miljoen dollar per jaar via een combinatie van salaris en aandelenbeloningen.

Trump verduidelijkte op sociale media niet precies hoe deze plafonds zouden worden toegepast, maar het decreet stelt dat de minister van defensie bij vastgestelde onderprestatie maatregelen zal nemen om de basissalarissen van bestuurders te bevriezen op het huidige niveau.

Verder bepaalt het decreet dat toekomstige prestatiebeloningen gekoppeld moeten zijn aan een tijdige levering, hogere productie en operationele verbeteringen. “Vanaf dit moment moeten deze bestuurders nieuwe en moderne productiefaciliteiten bouwen, zowel voor de levering en het onderhoud van dit belangrijke materieel als voor de productie van de nieuwste modellen van toekomstig militair materieel,” beklemtoonde Trump, zonder specifieke bedrijven of personen te noemen.

Een aandeleninkoop is in de defensiesector gebruikelijk en verschillende bedrijven keren dividend uit. Lockheed Martin verhoogde in oktober voor het 23ste jaar op rij zijn dividend tot 3,45 dollar per aandeel en gaf tegelijk toestemming voor de inkoop van maximaal 2 miljard dollar aan eigen aandelen, waarmee het totale inkoopprogramma op 9,1 miljard dollar kwam. Sectororganisaties volgen de voorstellen met grote aandacht.

Het gevechtsvliegtuig F-35 van Lockheed Martin, een van de duurste Amerikaanse defensieprojecten, kampt al jaren met kostenoverschrijdingen en vertragingen. Veel grote defensieprogramma’s worden aanzienlijk later en tegen veel hogere kosten opgeleverd dan oorspronkelijk gepland. Het Sentinel-programma voor intercontinentale ballistische raketten ter waarde van 140 miljard dollar, dat de verouderde Minuteman III-raketten moet vervangen en wordt ontworpen en beheerd door Northrop Grumman, loopt jaren achter op schema en is 81 procent duurder dan begroot, meldde het Amerikaanse leger vorig jaar.

Starlink zal dit jaar beginnen met het herconfigureren van zijn satellietconstellatie door alle satellieten die momenteel op een hoogte van ongeveer 550 kilometer (342 mijl) om de aarde draaien, te verlagen naar 480 kilometer. Dat heeft Michael Nicolls, vicepresident Starlink-engineering bij SpaceX, gezegd. Het bedrijf wil de veiligheid in de ruimte vergroten door de baanhoogte van de satellieten te verlagen.

De beslissing volgt op een verklaring van Starlink in december dat een van zijn satellieten in de ruimte een storing had ondervonden, waarbij een kleine hoeveelheid ruimtepuin zou zijn gevormd en de communicatie met het ruimtevaartuig op een hoogte van 418 kilometer werd verbroken. Het betrof een zeldzaam kinetisch ongeval in een baan om de aarde voor de aanbieder van satelliet-internet.

Het bedrijf zei dat de satelliet, een van de bijna 10.000 exemplaren die deel uitmaken van het breedbandnetwerk, snel vier kilometer in hoogte verloor, wat erop wijst dat er mogelijk een explosie aan boord heeft plaatsgevonden. “Het verlagen van de satellieten leidt tot een compactere verdeling van Starlink-banen en zal de veiligheid in de ruimte op verschillende manieren vergroten,” merkte Nicolls op. “Het aantal puinobjecten en geplande satellietconstellaties onder de 500 kilometer is aanzienlijk lager, wat de totale kans op botsingen verkleint.”

Het aantal ruimtevaartuigen in een baan om de aarde is de afgelopen jaren sterk toegenomen, doordat bedrijven en landen wedijveren om tienduizenden satellieten te lanceren voor internetconstellaties en andere ruimtediensten, zoals communicatie en aardobservatie. SpaceX, lange tijd vooral bekend om zijn raketlanceringen, is via Starlink uitgegroeid tot de grootste satellietoperator van de hele wereld, met een netwerk van bijna 10.000 satellieten die breedbandinternet leveren aan consumenten, overheden en zakelijke klanten.

De inzet van twee bacteriën kan stof van de planeet Mars – Martiaanse regolith – mogelijk omzetten in bouwmaterialen voor toekomstige menselijke kolonies. Dat blijkt uit een rapport van onderzoekers aan de Politecnico di Milano in Italië. Tegelijkertijd geven de onderzoekers toe dat er nog een lange weg moet worden afgelegd vooraleer dergelijke projecten kunnen worden gerealiseerd.

“Sinds de eerste menselijke stappen op de Maan streven ruimtevaartorganisaties naar een langdurige bewoning buiten de aarde”, benadrukt onderzoeksleider Shiva Khoshtinat, materiaalkundige aan de Politecnico di Milano. “Binnen de lichamen die bereikbaar zijn, geldt Mars als de meest voor de hand liggende volgende bestemming. De planeet heeft een woest landschap, maar vertoont aspecten die aan aarde doen denken en nodigt uit tot verkenning en vestiging.”

“Tegelijk vormen de omstandigheden op Mars een buitengewone wetenschappelijke en technische uitdaging,” betoogt Khoshtinat. “De atmosfeer is dun en hoofdzakelijk kooldioxide, de druk op de planeet is minder dan één procent van die op aarde en de temperatuur varieert van circa min 90 graden Celsius tot ongeveer 26 graden Celsius. Daarnaast is er constante kosmische straling en ontbreekt adembare lucht. Bouwen op Mars vereist daarom meer dan het optrekken van wanden. Het is immers noodzakelijk om een levensondersteunende schuilplaats te creëren die bestand is tegen een vijandige omgeving.”

Het transport van bouwmateriaal vanaf de aarde is echter kostbaar en onpraktisch. Het gebruik van lokale materialen wordt gezien als essentieel voor duurzame aanwezigheid op Mars. Het team van Khoshtinat onderzoekt of micro-organismen kunnen bijdragen aan het vervaardigen van bouwstoffen uit regolith. Centraal staat biomineralisatie. Dat is een proces waarbij micro-organismen mineralen produceren als onderdeel van hun stofwisseling. Dergelijke organismen gedijen niet alleen in gangbare omgevingen, maar ook in extreme omstandigheden. Dat zijn eigenschappen die relevant zijn voor toepassingen op Mars.

Biocementatie

De studie richt zich onder meer op biocementatie, waarbij micro-organismen bij kamertemperatuur cementachtige materialen zoals calciumcarbonaat vormen. De kern van het gepresenteerde concept is een co-cultuur van de bacterie?n Sporosarcina pasteurii, bekend om calciumcarbonaatvorming via ureolyse, en Chroococcidiopsis, een cyanobacterie die uitzonderlijk resistent is en overlevingsvermogen toont in gesimuleerde Marsomstandigheden.

In de voorgestelde symbiose produceert Chroococcidiopsis zuurstof en afscheidingsproducten die een microklimaat scheppen en bescherming bieden tegen ultra violet straling. Sporosarcina draagt bij door natuurlijke polymeren af te scheiden die mineraalgroei stimuleren en de verharding van regolith bevorderen, waardoor los zand verandert in een betonachtig materiaal.

De onderzoekers zien de bacterie?n gemengd met Martiaanse regolith als grondstof voor driedimentionaal printen op Mars. Het voorstel combineert astrobiologie, geochemie, materiaalkunde, bouwtechniek en robotica en kan volgens de auteurs nieuwe mogelijkheden openen voor de bouw van infrastructuur op de planeet. Daarnaast zou de zuurstofproductie van Chroococcidiopsis bijdragen aan levensondersteunende systemen. Bovendien kan ammoniak – een bijproduct van stofwisseling van de Sporosarcina – op termijn relevant zijn voor gesloten landbouwsystemen of inspanningen die mogelijk tot een betere bodemvruchtbaarheid leiden of de atmosferische samenstelling kunnen veranderen.

De auteurs benadrukken echter dat er veel onzekerheid blijft. “Het terughalen van Marsmonsters en vertragingen in ruimtevaartprogramma’s beperken de experimentele verificatie van de echte condities op de planeet”, zeggen ze. “Laboratoriumtests met regolith-simulanten, onderzoeken naar microbie?le interacties met Martiaanse bodem en het ontwikkelen van robotische en 3D-printprotocollen die functioneren onder de zwaartekracht op Mars zijn noodzakelijke vervolgstappen. Iedere succesvolle proef en geoptimaliseerd protocol brengt echter de mogelijkheid om op Mars te bouwen een stap dichterbij.”

Het European Space Agency heeft zijn budget voor de volgende drie jaar tot 22,1 miljard euro verhoogd. Dat heeft Josef Aschbacher, directeur-generaal van het Europese ruimtevaartbureau, aangekondigd. Eerder had Ashbacher zijn zorgen geuit dat Europa op ruimtevaartgebied achterop zou kunnen raken als er niet meer werd geïnvesteerd.

Aschbacher dankte de 23 Europese lidstaten van het Europese ruimtevaartbureau voor hun bijdragen. “Ik denk dat de boodschap dat Europa moet bijbenen en zich moet inzetten om letterlijk vleugels te geven aan de toekomst van Europa via de ruimtevaart, door onze ministers bijzonder ernstig is genomen,” zei hij. De toezeggingen betekenen een stijging van ongeveer 20 procent tegenover het budget van 16,9 miljard euro dat voor de voorbije drie jaar was vastgelegd.

De lidstaten van het European Space Agency komen elke drie jaar samen om hun gezamenlijke investeringen in het ruimtevaartbureau vast te stellen. Die bijdragen vloeien vervolgens terug naar de lidstaten in de vorm van industriële contracten van gelijke waarde.

Ongeveer 900 miljoen euro – aanzienlijk meer dan verwacht – werd toegezegd voor projecten ter ondersteuning van vijf particuliere raketbouwers in Europa. Hiermee moeten alternatieven worden gecreëerd voor het ruimtevaartbedrijf Spacex van Elon Musks en voor de Ariane 6, de enige zware draagraket waarover Europa kan beschikken.

Ondanks de totale toename blijft de Europese inzet in de ruimtevaart ver achter bij die van de Verenigde Staten en China. Het Amerikaanse ruimtevaartbureau Nasa beschikt alleen al over een jaarlijks budget van 25 miljard dollar, exclusief specifieke uitgaven voor ruimtedefensie.

Uitdagingen

Bovendien staat het Europese ruimtevaartbureau voor aanzienlijke uitdagingen. De samenwerking met de Nasa – van het Artemis-programma tot de al lang vertraagde ExoMars-missie – hangt sterk af van politieke keuzes die door de Amerikaanse regering worden gemaakt. 

Ook heerst onzekerheid over het vlaggenschip van het European Space Agency op defensiegebied. Regeringen stelden 1,2 miljard euro beschikbaar voor het satellietnetwerk European Resilience from Space, dat bedoeld is als een militair inzetbare constellatie die samen met de Europese Unie gefinancierd moet worden. Aschbacher wierp op dat een speciale werkgroep is opgericht met de Europese Commissie en dat beide organisaties hun plannen afstemmen voor de volgende begrotingscyclus van de Europese Unie, die in 2028 van start gaat en een periode van zeven jaar zal beslaan.

Duitsland, een van de belangrijkste financiële bijdragers aan het European Space Agency, liet weten dat zijn budget voor het agentschap aanzienlijk te willen verhogen. “De Duitse bijdrage bedroeg de vorige keer net geen 3,5 miljard euro”, betoogde Dorothee Bär, Duits minister van ruimtevaart. “Dit keer hebben we ons een doel van 5 miljard euro gesteld.”

Aschbacher zei ook dat het European Space Agency hoopt dat in de toekomst een Europeaan naar de maan kan vliegen als onderdeel van het Artemis-programma van het Amerikaanse ruimtevaartbureau Nasa. “Ik heb besloten dat de eerste Europeanen die aan een maanmachtiging deelnemen, astronauten van het European Space Agency zullen zijn met de Duitse, Franse en Italiaanse nationaliteit,” kondigde Aschbacher aab.

Het European Space Agency ondertekende tevens een intentieverklaring met Noorwegen om de mogelijkheden te verkennen voor de bouw van een nieuw Arctisch Ruimtecentrum, dat zou worden gevestigd in de noordelijke stad Tromsø. “Het Noordpoolgebied is een belangrijk wetenschappelijk ecosysteem en bovendien van economisch en geopolitiek belang,” verklaarde het Europese ruimtevaartbureau. “Ruimtegebaseerde technologieën kunnen bijdragen aan het monitoren van klimaatverandering, het ondersteunen van de duurzame ontwikkeling, civiele veiligheid en beveiliging en regionaal energiebeheer.”

De toenemende interesse voor missies naar de maan maakt het nodig om tijdig na te denken over een coördinatie van de activiteiten in de sector. Dat moet de veiligheid van de betrokken missies garanderen. Dat staat in een rapport van wetenschappers aan het Georgia Institute of Technology in de Amerikaanse stad Atlanta.

“De belangstelling voor de maan is groot”, stippen de onderzoekers Mariel Borowitz en Brian Gunter aan. “De voorbije twee jaar zijn er twaalf pogingen gedaan om missies naar de maan te sturen. Bijna de helft van die initiatieven werden door particuliere bedrijven genomen. Met zoveel activiteit is het belangrijk om tijdig na te denken over coördinatie en veiligheid.”

“Voor sommigen lijkt die bezorgdheid wellicht voorbarig”, verduidelijken Borowitz en Gunter. “In de volgende jaren zijn immers naar schatting tussen tien tot twintig missies naar de maan gepland. Dat is aanzienlijk minder dan de duizenden satellieten die rond de aarde opereren. Bovendien is het gebied rond de maan, het cislunaire ruimtegebied, bijzonder uitgestrekt. Dit gebied strekt zich immers uit van de geostationaire baan rond de aarde tot aan de maan. Dat gebied is ongeveer tweeduizend keer groter dan de baan rond de aarde. Die omvang lijkt erop te wijzen dat een grotere drukte rond de maan voorlopig geen probleem hoeft te zijn.”

“Missies kiezen echter vaak uit een beperkt aantal stabiele banen rond de maan, waardoor de uitgestrektheid van de cislunaire ruimte misleidend kan zijn,” betogen Borowitz en Gunter. “Daarnaast kunnen de meeste sensoren die ruimtevaartuigen volgen, objecten op een dergelijke afstand niet consequent detecteren of monitoren, mede door de schittering van de maan zelf. Die onzekerheid, gecombineerd met de hoge kosten van maanmissies, zorgt ervoor dat de operatoren hun ruimtevaartuigen sneller verplaatsen om een mogelijke botsing – ook als de kans daarop klein is – te vermijden.”

Uit onderzoek blijkt dat door de populariteit van bepaalde banen en de onzekerheid over de exacte locatie van ruimtevaartuigen, potentiële botsingen verrassend snel een probleem kunnen worden. “Simulaties tonen dat met amper vijftig satellieten in een baan rond de maan, elk ruimtevaartuig gemiddeld vier keer per jaar zou moeten manoeuvreren om een mogelijke botsing te voorkomen”, wordt er opgemerkt. “Dit brengt aanzienlijke kosten met zich mee, zowel qua brandstofverbruik als een mogelijke verstoring van de activiteiten van de missies. Indien de huidige trend zich voortzet, kan dat aantal satellieten binnen tien jaar worden bereikt.”

Toenemende drukte

Rapporten over de huidige operaties van ruimtevaartuigen in een baan rond de maan lijken die bevinding te ondersteunen. In 2023 meldde de Indiase ruimtevaartorganisatie Isro dat haar ruimtesonde Chandrayaan-2 in vier jaar tijd drie keer moest manoeuvreren, terwijl er gedurende die periode slechts zes ruimtevaartuigen rond de maan cirkelden. Een betere monitoring en coördinatie tussen verschillende ruimtevaartagentschappen kunnen helpen om een congestie te voorkomen en de noodzaak tot frequente koersaanpassingen te verminderen.

“Het monitoren van de cislunaire ruimte is ook voor de nationale veiligheid van belang”, zeggen de onderzoekers nog. “Meerdere naties beschikken over wapens die satellieten kunnen vernietigen en sommige experts vrezen dat dergelijke wapens in de cislunaire ruimte zouden kunnen worden geplaatst om een detectie te ontwijken.”

De Amerikaanse Space Force voert op dat vlak onderzoek uit. De Verenigde Staten beschikken momenteel over beperkte mogelijkheden om het gebied te volgen. “Het ontwikkelen van deze capaciteit – bekend als cislunar space domain awareness – zou een nationale prioriteit moeten zijn”, zeggen de onderzoekers. “Een betere monitoring zou het Amerikaanse leger in staat moeten stellen om activiteiten in het betrokken gebied te observeren, inlichtingen te verzamelen en mogelijke dreigingen te beoordelen.

Verschillende onderzoeksprogramma’s werken aan oplossingen op dit gebied. Het Air Force Research Laboratory financiert het programma Oracle, dat meerdere systemen ontwikkelt voor een verbetering van de Amerikaanse mogelijkheden om de cislunaire ruimte te volgen. De eerste lancering van een Oracle-satelliet staat voor 2027 gepland. De satelliet zal op het zogenaamde Lagrangepunt – een positie tussen aarde en maan waar de zwaartekracht van beide objecten elkaar in evenwicht houdt – worden geplaatst. Objecten die zich in de cislunaire ruimte bevinden en vanaf de aarde niet zichtbaar zijn, kunnen vanop dit punt worden gedetecteerd.

“Het verbeteren van de monitoring is echter slechts een deel van de oplossing”, waarschuwen Mariel Borowitz en Brian Gunter. “Organisaties die missies naar de maan sturen – zowel overheden als bedrijven – zullen de locaties van hun operationele ruimtevaartuigen moeten delen en samenwerken om voorspelde botsingen te vermijden.

Een programma van het Amerikaanse ruimtevaartbureau Nasa dat zich richt op het volgen en analyseren van het verkeer rond de maan, draagt bij aan die inspanningen. “Het programma vergelijkt gegevens van verschillende operators over de huidige en toekomstige posities van hun ruimtevaartuigen om mogelijke naderingen te signaleren”, zeggen de onderzoekers. “In de toekomst kan dit type coördinatie, in combinatie met observaties van systemen zoals Oracle, de veiligheid verbeteren.”

Naties en bedrijven die missies plannen, kunnen bovendien vooraf afstemmen om te voorkomen dat hun ruimtevaartuigen te dicht bij elkaar opereren. Het Outer Space Treaty – een reeks basisprincipes uit het vroege ruimtevaarttijdperk – verplicht naties om schadelijke interferentie met de activiteiten van andere partijen te vermijden, maar geeft geen richtlijnen over de manier waarop dat in de praktijk moet gebeuren. Het United Nations Committee on the Peaceful Uses of Outer Space stelde in februari van dit jaar een werkgroep samen om dergelijke problemen aan te pakken.