managing21.be

De lanceerbasis Baikonur in Kazachstan vormde een cruciale draaischijf voor de ruimtevaartindustrie van de voormalige Sovjet-Unie. Na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie bleef Baikonur ook voor de Russische ruimtevaart cruciaal. Momenteel probeert Kazachstan zijn eigen ruimtevaartindustrie verder uit te bouwen en zich van zijn band met Rusland los te maken.

Kazachstan wil de legendarische kosmodroom van Baikonur, gelegen in de Centraal-Aziatische steppe, nieuw leven inblazen. Het land wil het uitgestrekte complex, dat momenteel grotendeels nog steeds aan Rusland wordt verhuurd – omvormen tot een ultramoderne ruimtehaven voor internationale start-ups.

Momenteel wordt op Baikonur volop gewerkt aan de renovatie van een lanceerplatform. De infrastructuur zal voor de lancering van de Russische Soyuz-5 worden gebruikt. De introductie van de Soyuz-5 is al herhaaldelijk uitgesteld. De eerste testvlucht zou nu voor de maand december zijn gepland.

“Baikonur heeft dringend een modernisering nodig”, werpt Azamat Doszhanov, hoofd van de Kazachse ruimtevaartorganisatie KazCosmos, op. Voor Kazachstan gaat het immers om meer dan een volgende raketlancering. De renovatie van het lanceercomplex vormt de hoeksteen van een bredere gok. De Kazachse regering wil Baikonur, in verval geraakt sinds het Sovjettijdperk, immers ombouwen tot een centrum voor buitenlandse investeringen en commerciële ruimtevaart.

Baikonur, gebouwd in de jaren vijftig, was het kloppend hart van de ruimtevaartindustrie van de Sovjet-Unie. In 1957 werd vanop de basis de Spoetnik, de eerste satelliet die vanop aarde in de ruimte werd gestuurd, gelanceerd. Vier jaar verzorgde de basis ook de lancering van Joeri Gagarin, de eerste mens in de ruimte.

De ligging van Baikonur, relatief dicht bij de evenaar, gaf de basis een strategisch belang, vergelijkbaar met Cape Canaveral voor het Amerikaanse ruimtevaartbureau Nasa in Florida en de Spaceport Kourou van het European Space Agency (ESA) in Frans-Guyana. Na de val van de Sovjet-Unie werd Kazachstan onafhankelijk. Daarop werd de kosmodroom, die momenteel een oppervlakte van 6.799 vierkante kilometer heeft, tot het midden van deze eeuw aan Rusland verhuurd.

De invasie van Rusland in Oekraïne in 2022 betekende echter ook voor Baikonur een kantelpunt. Die invasie leidde tot zware sancties tegen Rusland en de samenwerking met de westerse ruimtevaartsector werd abrupt beëindigd. Het Russische ruimtevaartbureau Roscosmos trok zich terug uit Frans-Guyana en hield in Baikonur zelfs zesendertig satellieten van het Britse concern OneWeb gegijzeld. “Na dat incident willen nog maar weinig partijen vanuit Baikonur lanceren”, verduidelijkt Nurlan Aselkan, hoofdredacteur van het Kazachse tijdschrift Space Research and Technology.

Speciale economische zone

Momenteel zijn op Baikonur nog slechts drie van de tien lanceerplatformen actief. Eén platform wordt voor het programma Soyuz-2 ingezet. De twee andere platforms worden gebruikt voor de Proton-M, een zware draagraket die langzaam wordt uitgefaseerd vanwege zijn sterk vervuilende brandstof.

Het programma Soyuz-5 – beheerd door de Russisch-Kazachse joint-venture Baiterek – geldt als de grootste hoop voor Baikonur. De middelzware draagraket moet zes tot acht keer per jaar satellieten en sondes in een lage baan rond de aarde brengen. Toch plaatsen waarnemers een aantal kanttekeningen.

“Ik zie geen Europese of westerse bedrijven die voor een lancering op Baikonur zouden opteren”, beklemtoont Bart Hendrickx, specialist in Russische ruimtevaart aan de Universiteit Gent. “De Russische ruimtevaartsector lijdt zwaar onder de sancties. Veel satellietprojecten liggen stil door een gebrek aan westerse onderdelen. Zelfs de Kazachse ruimtevaartmaatschappij Kazakhstan Garysh Sapary, die samenwerkt met Airbus, heeft het gebruik van Baikonur stopgezet.

Voor Kazachstan draait het om meer dan louter techniek. Het land wil zich immers economisch en geopolitiek losmaken van Rusland. Ideeën voor een eigen lichte draagraket circuleren al langer, maar investeerders blijven terughoudend. “Dit is een doodlopend scenario voor beide partijen”, zegt Sergej Sopov, oprichter van de Space Research Agency Kazakhstan. “Moskou is slechts huurder van de site en steekt geen geld in onderhoud of ontwikkeling.” Rusland concentreert zich intussen op zijn eigen nieuwe ruimtehaven Vostochny in het verre oosten. 

Toch zien waarnemers toch enige hoop. Kazachstan is inmiddels op Baikonur opnieuw alleen eigenaar van een aantal lanceerplaatsen. Daarmee kan de Kazachse regering rechtstreekse onderhandelingen met buitenlandse partijen starten. 

Om investeerders te lokken plant de regering in de regio een speciale economische zone voor nationale en internationale ruimtevaartprojecten. Olzhas Bektenov, premier van Kazachstan, bevestigde gesprekken met onder meer het Indiase Skyroot, het Chinese Deep Blue Aerospace en diverse Europese bedrijven, waaronder de Duitse startups Hympulse en Rocket Factory Augsburg. De overheid wil belastingvoordelen, vereenvoudigde douaneprocedures en langetermijncontracten aanbieden aan ondernemingen die zich in Baikonur of in de nabijgelegen stad Kyzylorda vestigen.

Toch heerst er ook scepsis. “Behalve woestijn en enkele infrastructuurwerken heeft Kazachstan weinig te bieden”, werpen een aantal waarnemers op. De stad Baikonur en de twee luchthavens blijven bovendien onder Russische controle en zijn al langere tijd inactief.

China toont intussen wél concrete interesse. De Russische president Xi Jinping beloofde vorig jaar een bedrag van ruim 13 miljoen  euro voor gezamenlijke ruimtevaartprojecten. Daarmee zou Baikonur voor het eerst in decennia buitenlandse operators kunnen aantrekken. Daarmee dreigt het land echter met een nieuwe afhankelijkheid, dit keer van China, geconfronteerd te worden.