managing21.be

Bijna tweehonderd scheepvaartbedrijven, verzameld in de Getting to Zero Coalition, hebben de grootste maritieme naties in de wereld opgeroepen om een regelgeving voor een wereldwijde heffing op de uitstoot van broeikasgassen te introduceren. Op die manier moet de uitstoot van de scheepvaart volgens de ondertekenaars kunnen worden verminderd.

De Getting to Zero Coalition – een alliantie van bedrijven, overheden en intergouvernementele organisaties – zegt de lidstaten van de International Maritime Organisation (IMO) op te roepen om hun steun te betuigen voor de invoering van regelgeving die de overgang naar duurzame scheepvaart, inclusief de voorgestelde heffing, bevordert. Het voorstel zal tijdens een vergadering van de International Maritime Organisation  in Londen volgende maand worden behandeld.

“Gezien het belang van deze politieke beslissing, vinden we het belangrijk dat de stemmen uit de industrie die voor deze regelgeving zijn, gehoord worden”, benadrukte Jesse Fahnestock, hoofd decarbonisatie bij het Global Maritime Forum, dat de Getting to Zero Coalition beheert. De Verenigde Staten hebben het voorstel resoluut verworpen. De regering van de Amerikaanse president Donald Trump heeft zelfs gedreigd met tegenmaatregelen tegen landen die hun steun voor een heffing zouden uitspreken.

“De Verenigde Staten beschouwen het voorgestelde regelgevingskader als een de facto wereldwijde emissiebelasting voor Amerikanen, opgelegd door een organisatie van de Verenigde Naties die geen directe democratische controle biedt of verantwoording tegenover de Verenigde Staten aflegt”, hadden de Amerikaanse ministers van buitenlandse zaken, handel, energie en transport eerder al gezegd. Daarbij wordt gewag gemaakt van onhaalbare brandstofnormen en emissiedoelstellingen.

Volgens de Verenigde Staten zou China door de nieuwe brandstofnormen worden bevoordeeld. China is immers koploper in de ontwikkeling en productie van duurzamere brandstoffen voor de scheepvaart. Een aantal Amerikaanse scheepvaartbedrijven hebben het voorstel daarentegen wel ondersteund. The Chamber of Shipping of America pleit daarbij voor één wereldwijd systeem, in plaats van meerdere regionale systemen, waarbij schepen mogelijk dubbel zouden kunnen worden belast.

De uitstoot van de scheepvaart is het voorbije decennium sterk toegenomen. De sector zou inmiddels ongeveer 3 procent van de wereldwijde uitstoot van broeikasgassen veroorzaken. Schepen zijn immers groter geworden, nemen per transport ook meer lading mee en verbruiken enorme hoeveelheden fossiele brandstoffen. De International Maritime Organisation wil tegen het midden een klimaatneutrale scheepvaart uitbouwen. Daarbij wordt onder meer ingezet op de ontwikkeling van uitstootarme of uitstootvrije brandstoffen.

Minimumheffing

In april kwamen de lidstaten van de International Maritime Organisation overeen om een minimumheffing in te voeren voor elke ton broeikasgassen die door schepen boven bepaalde drempels wordt uitgestoten. Er werd ook afgesproken om een maritieme brandstofnorm vast te stellen voor het gefaseerd gebruik van duurzamere brandstoffen. De sectororganisatie streeft bij zijn besluitvorming normaal gesproken naar een consensus, maar moest in dit geval tot een stemming overgaan. De Verenigde Staten waren opvallend afwezig.

Nu moeten de landen beslissen of de regelgeving in 2027 in werking zal treden. Indien dat voorstel wordt goedgekeurd, wordt de regelgeving verplicht voor grote oceaanschepen van meer dan vijfduizend ton, die 85 procent van de totale uitstoot van de internationale scheepvaart veroorzaken. “Wanneer er echter geen overeenstemming wordt bereikt, wordt de decarbonisatie van de scheepvaart verder vertraagd en dreigt de bijdrage van de sector in de strijd tegen de opwarming van de aarde grotendeels verloren te gaan”, zei Delaine McCullough, voorzitter van de Clean Shipping Coalition en directeur scheepvaart bij de Ocean Conservancy.

“Ondanks de Amerikaanse tegenstand, lijkt het erop dat de introductie van de nieuwe regelgeving door een meerderheid van de landen wordt gesteund”, benadrukt Faig Abbasov, analist bij de organisatie Transport and Environment. “Het akkoord van april is niet ambitieus genoeg, maar betekent wel een kans om de decarbonisatie van de sector te starten en te versterken.”

Scheepvaartbedrijven steunen de regelgeving omdat de maatregel hen de zekerheid biedt om vol vertrouwen in duurzamere technologieën, zoals alternatieve brandstoffen en aangepaste schepen, te investeren. Naast de Getting to Zero Coalition pleit ook de International Chamber of Shipping, die meer dan 80 procent van de wereldwijde koopvaardijvloot vertegenwoordigt, voor een invoering van de uitstootmaatregelen.

De Verenigde Staten koesteren plannen om het wereldwijde netwerk van havens die door China worden gedomineerd, te verzwakken. Met deze aanpak zou de Amerikaanse president Donald Trump een groter aantal strategische terminals onder westerse controle willen brengen. Dat hebben een aantal bronnen tegenover het persbureau Reuters bevestigd.

De operatie maakt deel uit van de meest ambitieuze poging van de Verenigde Staten sinds de jaren zeventig om zijn maritieme invloed uit te breiden. Daarmee wil de Amerikaanse regering een antwoord vinden op de vrees dat de Verenigde Staten bij een conflict tegenover China in het nadeel zou zijn. De Amerikaanse regering zou van mening zijn dat haar commerciële vloot onvoldoende is toegerust om logistieke steun aan het leger te bieden in oorlogstijd en dat de afhankelijkheid van buitenlandse schepen en havens te groot is.

De Amerikaanse regering zou onder meer steun willen verlenen aan particuliere Amerikaanse of westerse bedrijven om Chinese belangen in diverse havens over te nemen. Onder meer wordt verwezen naar BlackRock, dat een voorstel heeft gedaan om havenactiva van CK Hutchison uit Hongkong in drieëntwintig landen, waaronder ook langs het Panamakanaal. De Amerikaanse autoriteiten maken zich vooral zorgen over Chinese investeringen in maritieme infrastructuur in onder meer Griekenland, Spanje, het Caribisch gebied en havens aan de westkust van de Verenigde Staten.

Een woordvoerder van de Chinese diplomatieke missie in Washington benadrukte dat China een normale samenwerking met andere landen hanteert binnen de kaders van het internationaal recht. “China is altijd fel gekant tegen illegale en ongegronde unilaterale sancties, evenals handelingen die de legitieme rechten en belangen van andere landen schenden met behulp van economische dwang, hegemonie en intimidatie”, benadrukte de woordvoerder.

“De Amerikaanse regering ziet Chinese investeringen in wereldhavens als een enorme bedreiging voor de nationale veiligheid”, betoogde Stuart Poole-Robb, oprichter van het adviesbureau KCS Group. “Er is een bekommernis dat China zijn controle over deze havens kan gebruiken voor spionage, militair voordeel of om toeleveringsketens geopolitieke crises te verstoren tijdens.”

Belt & Road Initiative

De Verenigde Staten willen volgens de bronnen onder meer de Chinese belangen in de Griekse haven van Piraeus onderzoeken. De haven is gelegen in het oostelijk gebied van de Middellandse Zee en is een cruciale schakel op de handelsroute tussen Europa, Afrika en Azië. De Chinese scheepvaartgroep Cosco heeft een belang van 67 procent in de Piraeus Port Authority.

Sommige Chinese investeerders vrezen dat de Verenigde Staten de activiteiten van Cosco in Griekenland willen aanpakken. Het Amerikaanse ministerie van defensie plaatste Cosco in januari van dit jaar op een zwarte lijst van bedrijven die banden hebben met het Chinese leger. Hoewel deze aanwijzing aan Amerikaanse bedrijven geen directe verboden oplegt, kan het een signaal zijn dat verdere stappen worden overwogen.

Volgens het Development Research Center van de Chinese Staatsraad proberen de Verenigde Staten de internationale invloed van China aan te vallen door een mogelijke dreiging vanuit het Aziatische land te overdrijven en te gebruiken als excuus om bondgenoten te dwingen partij te kiezen in de werking van de toeleveringsketens.

De Amerikaanse regering heeft maatregelen aangekondigd om zijn commerciële maritieme aanwezigheid wereldwijd te vergroten, onder meer door de binnenlandse scheepsbouw te stimuleren, een vlottere toegang te creëren tot scheepsregisters die door de Verenigde Staten worden gecontroleerd en belangrijke wereldwijde maritieme knelpunten op risico’s te beoordelen.

China bezit of huurt een uitgebreid netwerk van havens in samenwerking met bedrijven zoals Cosco, China Merchants en Sipg. Volgens een rapport van de Amerikaanse denktank Council on Foreign Relations had China in augustus vorig jaar wereldwijd belangen in 129 havenprojecten.

De Amerikaanse maritieme inspanningen hebben bijgedragen tot oplopende spanningen met China, dat havens en andere infrastructuur voor scheepvaart als een essentiële pijler voor het Belt & Road Initiative bestempelt. De Verenigde Staten en China botsen ook al over handel en invoerheffingen.

De Verenigde Staten onderzoeken ook de Chinese aanwezigheid in de Straat van Gibraltar en belangen van het Aziatische land in de havens van Valencia en Bilbao. Ook havens in het Caraïbisch gebied, zoals Kingston in Jamaica, genieten een grote Amerikaanse aandacht, vooral door hun strategische ligging en diepwaterfaciliteiten. China Merchants heeft een belang in de containerterminal van Kingston.

De aanwezigheid van onbetrouwbare leveranciers in de wereldwijde cruciale infrastructuur, waaronder havens, moet volgens het Amerikaanse ministerie van buitenlandse zaken als een risico voor de nationale veiligheid worden bestempeld.

Sinds zijn terugkeer naar het Witte Huis heeft Donald Trump tal van stappen gezet om de Amerikaanse invloed op de wereldzeeën te vergroten. Hij tekende een uitvoerend bevel om de Amerikaanse scheepsbouwcapaciteit te herstellen, onderzoekt een scheepsregister in de Amerikaanse Maagdeneilanden en overweegt invoertarieven voor Chinese schepen die Amerikaanse havens aandoen. Ook de overname van Groenland als strategisch punt staat op de agenda.

Volgens bronnen is deze aanpak de meest ambitieuze Amerikaanse poging sinds het presidentschap van Richard Nixon om de positie van de Verenigde Staten in de wereldwijde scheepvaart te versterken. “Op korte tot middellange termijn zullen de Verenigde Staten waarschijnlijk doorgaan met pogingen om de Chinese invloed in sleutelhavens tegen te gaan door allianties en partnerschappen te bouwen”, gaf Poole-Robb aan.

China is voor het eerst doorgedrongen tot de top tien van de meest innovatieve landen in de wereld. China neemt daarbij de plaats in van Duitsland, de grootste economie van Europa. Dat blijkt uit de ranglijst van de Global Innovation Index, gebaseerd op een analyse van 139 landen die op 78 indicatoren werden beoordeeld. China dankt volgens het rapport zijn vooruitgang aan de belangrijke investeringen die bedrijven in het land in onderzoek en ontwikkeling doen.

Zwitserland voert ook dit jaar de ranglijst met meest innovatieve landen van de wereld aan. Het land heeft die leidende positie al sinds 2011 in handen. Op de tweede plaats staat Zweden, gevolgd door de Verenigde Staten, Zuid-Korea en Singapore. De top tien bestaat verder uit het Verenigd Koninkrijk, Finland, Nederland, Denemarken en China.

Volgens het rapport ligt China op koers om wereldwijd de grootste investeerder in onderzoek en ontwikkeling te worden, terwijl het land snel de achterstand in particuliere financiering inloopt. Tegelijkertijd wordt het mondiale innovatieklimaat overschaduwd door dalende investeringen. De wereldwijde uitgaven aan onderzoek en ontwikkeling zouden dit jaar nog een groei met 2,3 procent laten optekenen, tegenover 2,9 procent vorig jaar. Daarmee is de groei tot het laagste niveau sinds 2010 teruggevallen.

China leverde vorig jaar ongeveer een kwart van alle internationale octrooiaanvragen. Geen enkel land vraagt meer patenten voor nieuwe ontwikkelingen aan. De Verenigde Staten, Japan en Duitsland – die samen 40 procent van de aanvragen vertegenwoordigden – werden met lichte dalingen geconfronteerd. Octrooibezit geldt algemeen als een belangrijke graadmeter van economische kracht en industriële kennis.

Volgens Sacha Wunsch-Vincent, hoofdredacteur van de Global Innovation Index, hoeft Duitsland zich op de langere termijn echter geen zorgen te maken over de terugval naar de elfde plaats. De nieuwe rangschikking houdt bovendien geen rekening met de effecten van importheffingen die door de Amerikaanse president Donald Trump werden ingevoerd. “Duitsland heeft een sterke traditie als industriële innovatiemotor, maar staat nu ook tevens voor de uitdaging om ook op het gebied van digitale innovatie een leidende rol op te nemen”, betoogde Daren Tang, directeur-generaal van de World Intellectual Property Organization (Wipo).

België staat in de ranglijst van de Global Innovation Index op een 21ste plaats, tegenover een 24ste plaats vorig jaar. Daarmee laat het land zijn beste resultaat sinds 2013 optekenen. België laat onder meer goede prestaties optekenen op het gebied van onderzoek en ontwikkeling, onderwijs en kennisintensieve werkgelegenheid. 

Bij de andere Europese landen moest onder meer het Verenigd Koninkrijk een verdere terugval melden. Drie jaar geleden stond dat land nog een vierde plaats, maar diende vorig jaar al één positie prijs te geven. Nu werd een verdere achteruitgang tot een zesde plaats geregistreerd. Duitsland ging twee plaatsen achteruit en staat nu op een elfde positie. Frankrijk valt van een twaalfde naar een dertiende plaats terug. 

Naast België lieten in Europa ook Ierland en Noorwegen sterke vorderingen op het gebied van innovatie optekenen. Verder wordt gewag gemaakt van sterke prestaties van opkomende economieën zoals Saoedi-Arabië, Qatar, Brazilië, Mauritius, Bahrein en Jordanië.

De markt voor beursintroducties kent wereldwijd sterke verschillen. Terwijl de Verenigde Staten en Azië een bloeiperiode beleven, blijft Europa achter. De oorzaken van dat fenomeen liggen in het lange en onzekere proces dat in Europa met beursintroducties gepaard gaan, de voorkeur van private-equityfirma’s voor zekerdere fusies en overnames en een tekort aan bedrijven die voldoen aan de hoge eisen van de publieke markt. Grote Europese bedrijven kiezen dan ook vaker voor een notering op de Amerikaanse beurs, al wordt aangetoond dat kwalitatieve bedrijven ook in Europa succesvolle beursintroducties kunnen realiseren.

Tot nu toe dit jaar werd in Noord-Amerika bij beursintroducties een bedrag 17,7 miljard dollar, gespreid over 153 deals, opgehaald, terwijl Europa slechts 5,5 miljard dollar uit 57 beursintroducties kon halen. Deze kloof is ook wereldwijd zichtbaar. “Azië is dit jaar ongelooflijk actief geweest en vormt een echte motor voor beursintroducties”, getuigde Tommy Rueger, hoofd Equity Capital Markets (ECM) bij UBS Group. “Er zijn in Europa wel enkele pockets van kracht en we verwachten dat de activiteit de rest van dit jaar en in 2026 zal versnellen, maar tot nu toe wordt de activiteit van beursintroducties gedomineerd door Noord-Amerika en Asia-Pacific.”

Typisch voor het fenomeen is de beursgang van het Zweedse bedrijf Klarna, dat voor een notering in New York koos. De gezondheid van de Europese markt voor beursintroducties leidt bij vele partijen in de regio – beurzen, investeringsbanken, adviseurs, financiële media en geïnteresseerde bedrijven – tot bezorgdheid. Een belangrijke frustratie is daarbij de lengte en onvoorspelbaarheid van het pad naar een beursnotering in volatiele markten.

“Beursintroducties vergen in Europa een vrij lang en tijdens dat proces lopen de betrokken bedrijven een aanzienlijk marktrisico,” betoogt Jonathan Murray, analist bij het Japanse beurshuis Mizuho. “Een beursgang kan vaak tussen de drie en twaalf maanden duren, afhankelijk van de voorbereiding van het bedrijf. In deze periode kan een deal alsnog ontsporen door brede marktschommelingen of een plotselinge daling van aandelen van een concurrent, wat investeerders kan afschrikken en waarderingsfactoren van de ene op de andere dag kan veranderen.”

Terwijl de beurzen in de Verenigde Staten, China en Japan nieuwe hoogten bereiken, blijft Europa hangen in een zijwaartse range. De Europese beurzen herstellen zich wel van eerdere dalingen, maar tonen niet genoeg kracht om echt nieuwe hoogtes te bereiken. Dat maakt de Europese regio voor investeerders minder aantrekkelijk vergeleken met markten die duidelijk wél in een stijgende trend zitten.

Daarnaast heeft Europa ook weinig beursgenoteerde bedrijven die van de huidige wereldwijde hype rond kunstmatige intelligentie – in tegenstelling tot de Verenigde Staten, waar concerns zoals Nvidia en Microsoft de beurs opstuwen – profiteren. Verder wordt Europa ook door geopolitieke onzekerheden – zoals de oorlog in Oekraïne, energieafhankelijkheid en spanningen rond handel en regelgeving – zwaarder getroffen.

Voor private-equityfirma’s – die een aanzienlijk aandeel van Europese bedrijven naar de beurs begeleiden – is de zekerheid van een fusie of overname vaak aantrekkelijker dan het risico van een beursgang die op het laatste moment kan mislukken. Dit geldt vooral voor sponsors die bij een beursintroductie niet volledig uitstappen en daarom sterk bezorgd zijn over de prestaties van het aandeel op de secundaire markt.

Sommige bankiers wijzen erop dat ook een tekort aan geschikte bedrijven die klaar zijn voor publieke controle, een oorzaak kan zijn voor het lage aantal Europese beursintroducties. “De markten blijven selectief over bedrijven die voor een beursnotering in aanmerking zouden kunnen komen”, zegt Luca Erpici, analist bij Jefferies. “We zitten niet meer met de oververhitte dagen die in 2021 konden worden opgemerkt. Er is duidelijk sprake van een kwaliteitsfilter. De lat ligt nog steeds hoog, maar tijdens het vierde kwartaal van dit jaar kunnen enkele grote deals worden verwacht. Er wordt ook een sterke pijplijn voor 2026 en 2027 uitgebouwd.”

“De kwaliteitsfilter verklaart mede waarom de pijplijn van beursintroducties vanuit private equity is vertraagd”, verduidelijkt Erpici. “Er bestaat geen vooroordeel tegenover private equity, maar veel bedrijven uit die portefeuilles zijn niet geschikt voor de publieke markten, die consistente prestaties kwartaal na kwartaal verwachten. Bedrijven die dit niet kunnen bieden, zijn beter af op de private markt.”

Tijdens de eerste helft van dit jaar stonden er wereldwijd 2 procent meer beursintroducties in de pijplijn in vergelijking met dezelfde periode vorig jaar. Deze transacties kunnen de volgende zes tot negen maanden worden gerealiseerd. Toch blijven vooral de Verenigde Staten bedrijven en kapitaal aantrekken. 

Diepte en liquiditeit

Investeerder Andrejka Bernatova benadrukte dat de dominantie van de Amerikaanse markt wordt geholpen door diepte en liquiditeit. “Er is op de Amerikaanse markt een groot aantal verschillende beleggers – van grote institutionele partijen tot particuliere beleggers – actief, terwijl er ook voldoende kapitaal beschikbaar is om grote emissies te absorberen. Daarnaast kunnen er door een sterke liquiditeit op de Amerikaanse markt gemakkelijk en snel aandelen worden gekocht of verkocht zonder een grote invloed op de prijs te hebben.”

“Europa daarentegen kampt met fragmentarische regelgeving”, stipt Bernatova aan. “Terwijl de Verenigde Staten meerdere beurzen zoals Nyse en Nasdaq kent die allemaal onder één enkel en samenhangend regelgevingskader van de Securities & Exchange Commission (SEC) vallen, creëert een lappendeken van nationale toezichthouders in Europa complexiteit en wrijving, waardoor investeerders en bedrijven worden beperkt.”

Bernatova stelt dat kapitaalintensieve sectoren van de toekomst – zoals artificiële intelligentie en de energietransitie – gedwongen zijn de Amerikaanse markten aan te boren om de vele miljarden dollars te kunnen verzamelen die nodig zijn voor groei. Erpici is het daar grotendeels mee eens, maar benadrukt dat een sterke onderneming zoals Klarna overal een succesvolle beursgang kan realiseren, met inbegrip van de thuismarkt. De keuze van Klarna voor New York was volgens hem vooral een strategische optimalisatie op lange termijn, maar niet omdat een beursgang in Europa onmogelijk zou zijn.

In Duitsland heeft Katherina Reiche (CDU), minister van economie, aangekondigd de koers van de nationale energiestransitie, de zogenaamde Energiewende, grondig te willen bijsturen. Volgens Reiche moeten betrouwbaarheid, leveringszekerheid en betaalbaarheid voortaan zwaarder wegen om de energievoorziening en de concurrentiekracht van Duitsland te waarborgen.

De minister presenteerde voor de nieuwe aanpak een tienpuntenplan. Kern van de voorstellen is dat de subsidies en regelingen voor hernieuwbare energie kritisch tegen het licht worden gehouden. De vaste terugleververgoeding voor nieuwe installaties voor zonnekracht verdwijnt. In plaats daarvan komen, in lijn met Europese richtlijnen, gedifferentieerde financieringsmodellen. Ook wil Reiche een grotere nadruk leggen op marktwerking, technologische diversiteit en innovatie.

Volgens Reiche moet Duitsland wel vasthouden aan het doel om tegen het einde van dit decennium 80 procent van zijn elektriciteit uit duurzame bronnen te halen. Momenteel is er sprake van nagenoeg 60 procent duurzame bronnen. Tegelijkertijd is er volgens haar behoefte aan alternatieven en aanvullingen, zoals opslag, batterijen, biomassa, waterkracht en gascentrales die later op waterstof kunnen worden omgebouwd. Bij de uitbouw van windparken op zee ziet de minister mogelijkheden om kosten te besparen door de aanleg te beperken.

Reiche benadrukt bovendien dat het elektriciteitsverbruik tegen het einde van dit decennium realistischer moet worden ingeschat. Momenteel wordt daarbij gewag gemaakt van een verbruik tussen zeshonderd en zevenhonderd terawattuur per jaar. De werkelijke vraag zou waarschijnlijk aan de onderkant van die bandbreedte liggen. De minister wil daarnaast de technologie voor de opvang en opslag van koolstofdioxide – die niet onomstreden is – bij de energieproductie inzetten. De minister noemt het concept onmisbaar voor de decarbonisering, al verkeert de technologie nog in een vroeg stadium en blijven de kosten op een hoog niveau.

Kritiek

De plannen van Reiche krijgen een brede steun vanuit de industrie. De chemische sector noemt het pakket een noodzakelijke koerswijziging die tot een efficiënter energiesysteem kan leiden. Een gelijkaardige commentaar kon bij het Bundesverband der Deutschen Industrie (BDI) worden opgevangen.

Vanuit de politiek klinkt echter kritiek. Die Grünen vrezen dat de voorstellen de energietransitie zullen vertragen en wijzen erop dat de vraag naar elektriciteit door datacentra, elektrische auto’s en elektrificatie in de industrie juist sterk zal toenemen. “Duitsland heeft goedkope, duurzame elektriciteit nodig”, benadrukte Michael Kellner, analist energie bij de Duitse milieupartij.

Ook de Sozialdemokratische Partei Deutschlands (SPD), de coalitiepartner van de Christlich Demokratische Union (CDU), stelt zich skeptisch op. Carsten Schneider, Duits minister van leefmilieu, waarschuwde onlangs dat een trager tempo bij de introductie van windenergie en zonnekracht de prijsstabiliteit verder in gevaar brengt. Het Duitse elektriciteitsnet is nu al kwetsbaar. De infrastructuur is onvoldoende flexibel, er zijn nog te weinig grootschalige opslagmogelijkheden en de digitalisering van het energiesysteem verloopt traag. Dat leidt tot sterke prijsschommelingen en hoge kosten, omdat vraag en aanbod niet goed op elkaar aansluiten.

Ondertussen blijft het Duitse elektriciteitsnet kampen met knelpunten. Zo moest vorig jaar voor 2,8 miljard euro worden ingegrepen om centrales opnieuw te laten opstarten of af te schakelen om de stabiliteit te waarborgen.

In Groot-Brittannië vertoont het sociale leven een duidelijke verschuiving. Dat blijkt uit een onderzoek van wetenschappers aan de University of Manchester, gebaseerd op een analyse van de aanwezigheid van pubs en restaurants in meer dan 1.100 buurten in Greater Manchester en Nottingham. Daarbij blijkt dat het aantal cafés en pubs de voorbije jaren sterk is gedaald, terwijl het aantal restaurants daarentegen is toegenomen.

De onderzoekers stelden vast dat het aantal bars tussen 2002 en 2019 in de onderzochte buurten met ongeveer 35 procent is afgenomen, terwijl het aantal restaurants een groei met een vergelijkbaar percentage liet optekenen. De ontwikkeling maakt deel uit van een landelijke trend. In de voorbije twintig jaar hebben duizenden pubs in het Verenigd Koninkrijk hun deuren gesloten. De sluitingen namen de jongste jaren nog sneller toe door stijgende kosten, veranderende gewoontes en de impact van de coronapandemie.

Volgens de onderzoekers wordt de verschuiving vooral gedreven door jongere generaties, die minder alcohol drinken en vaker sociale activiteiten rond eten plannen. “Onze bevindingen laten een duidelijke generatie-verschuiving zien, waarbij sprake is van een tanende interesse in ontmoetingsplekken die op alcohol zijn gericht”, benadrukt onderzoeksleider Jonathan Wood. “Bars verdwijnen uit veel buurten, terwijl restaurants zich daarentegen naar nieuwe gebieden uitbreiden.”

Terwijl pubs en bars vroeger vaak het Britse straatbeeld domineerden, moet volgens de onderzoekers worden vastgesteld dat veel uitbatingen inmiddels volledig uit grote delen van Manchester en Nottingham zijn verdwenen. “In 2002 had ongeveer 43 procent van de buurten in Manchester geen enkele bar”, stippen de wetenschappers aan. “In Nottingham liep dat aantal verder op tot 47 procent. Maar in 2019 waren de gebieden zonder bar bijna twintig keer groter geworden.”

“Restaurants, die vroeger vrijwel uitsluitend in stadscentra te vinden waren, zijn daarentegen beginnen te groeien en verplaatsen zich steeds vaker naar buitenwijken en woongebieden. De kans dat een buurt geen enkel restaurant had, nam in dezelfde periode met minstens een factor vijf af.”

Ook de ligging van de uitbatingen blijkt van belang. Uitgaansgelegenheden concentreren zich steeds meer in centraal gelegen en goed bereikbare gebieden, vaak in de buurt van winkelstraten en openbaar vervoer. Zo is het nachtleven in Manchester steeds meer gecentreerd rond populaire locaties zoals het Northern Quarter en Deansgate, terwijl bars in buitenwijken moeite hebben om te overleven.

Restaurants daarentegen weten zich makkelijker buiten het centrum te vestigen en bieden in de voorsteden meer keuzemogelijkheden. Volgens de onderzoekers sluit dit aan bij de veranderende vrijetijdsbesteding, waarbij uit eten gaan wordt gezien als een meer inclusieve en gezinsvriendelijke activiteit dan drinken in de kroeg. Het verdwijnen van pubs en bars baart bij sommigen al langer zorgen. Fans zien deze adressen immers als belangrijke ontmoetingsplekken voor gemeenschappen. 

Het nieuwe onderzoek benadrukt dat sluitingen van pubs en bars het karakter van buurten veranderen. “Dat geldt vooral in achtergestelde wijken, waar pubs ooit betaalbare sociale plekken boden”, stippen de wetenschappers aan. “Tegelijkertijd kan de groei van restaurants nieuwe economische kansen scheppen, maar het fenomeen onderstreept tevens de noodzaak voor beleidsmakers en planners om zich aan de veranderende consumptiegewoonten aan te passen.”

Boeren in Zuid-Europa staan onder toenemende druk door de klimaatcrisis. Bosbranden, droogtes en extreme hitte bedreigen traditionele gewassen zoals wijn, olijven en citrusvruchten. Terwijl familiebedrijven creatief investeren in irrigatie, nieuwe variëteiten en waterbeheer, zullen hogere productiekosten volgens experts onvermijdelijk leiden tot stijgende voedselprijzen.

In Zuid-Europa proberen duizenden landbouwers het werk verder te zetten op de grond die hun voorouders al decennialang en soms eeuwenlang hebben bewerkt, terwijl steeds extremere weersomstandigheden – zoals de bosbranden de voorbije zomer – Spanje, Frankrijk en Griekenland teisteren. Hun strijd vertaalt zich in stijgende prijzen voor wijn, olijven, citrusvruchten en groenten, omdat droogtes, plotselinge overstromingen en hoge temperaturen de traditionele mediterrane gewassen bedreigen.

In een gesprek met de Britse krant The Guardian waarschuwt Stellios Boutaris, hoofd van de Griekse wijnbouwersgroep Kir Yianni, daarbij dat de producenten op zoek gaan naar nieuwe strategieën om het probleem aan te pakken, zoals het installeren van irrigatie en wateropslag en het aanplanten van extra begroeiing tussen de wijnstokken om het water beter vast te houden en de temperatuur te verlagen. Tevens zoeken wijnbouwers naar hogere gronden en druivensoorten die tegen extreem weer beter bestand zijn.

“Die initiatieven vergen echter extra investeringen, die door producenten in heel Europa aan de consumenten, in de vorm van hogere prijzen, zullen worden doorgerekend”, beklemtoont Boutaris. “Goedkope wijn zal voor de consument nog moeilijk kunnen worden gevonden. Zuid-Frankrijk, Spanje en Griekenland leverden vroeger goedkope wijn voor heel Europa. Nu wordt het moeilijk om nog op het prijsniveau te concurreren.”

Consumenten voelen momenteel al de gevolgen van die problemen. Droogtes in Spanje, Italië en Portugal – leveranciers van verse groenten en fruit voor een groot deel van de Europese markt – hebben de producenten deze zomer aangezet hun prijzen op te drijven, terwijl er in normale omstandigheden van een daling sprake zou moeten zijn. Zelfs in delen van het Verenigd Koninkrijk hebben landbouwers de voorbije zomer te maken gehad met lange periodes van droogte, waardoor de productie van granen, aardappelen, wortelen en broccoli werd getroffen, gewassen die normaal niet geïrrigeerd worden.

De situatie zal volgens deskundigen door de klimaatcrisis alleen maar verslechteren. In de Europese Unie wordt verwacht dat het gemiddelde jaarlijkse verlies van gewassen tegen 2050 met twee derde kan stijgen tot een bedrag van 24,8 miljard euro. De ernstigste toename van droogterisico wordt tegen het midden van deze eeuw verwacht in Spanje, Italië en Griekenland. Daarbij wordt door experts in vergelijking met 1990 gevreesd voor een negenvoud van het aantal dagen met ernstige droogte.

Frankrijk, Italië, Spanje en Roemenië zullen waarschijnlijk met de grootste absolute stijging van gewasverliezen – met een verwachte toename van gemiddeld 64 procent of meer dan 1 miljard euro – worden geconfronteerd. Droogte zal daarbij volgens de experts een belangrijke factor zijn. In 2022 bijvoorbeeld daalden de maïsopbrengsten in Europa met 24 procent ten opzichte van het jaar voordien, waarbij Spanje het grootste deel van de verliezen voor zijn rekening nam, gevolgd door Frankrijk, Italië en Roemenië.

Volgens Peter Alexander, hoogleraar wereldwijde voedselsystemen aan de Universiteit van Edinburgh, kan al een noordwaartse verspreiding van gewassen binnen Europa worden opgemerkt. Daarbij verwijst hij naar champagneproducenten die investeren in het Verenigd Koninkrijk en maïs die in Schotland wordt geteeld. Britse boeren experimenteren bovendien met gewassen zoals witte bonen, kikkererwten en olijfbomen.

Dure aanpassing

Maar naarmate de klimaatcrisis vordert, wordt het moeilijker en duurder om zich aan te passen. Alexander zegt dat dit effect al zichtbaar is bij exotische gewassen die specifieke groeicondities – zoals koffie en cacao – nodig hebben. “In rijke landen zijn deze producten beschikbaar, maar minder betaalbaar”, verduidelijkt Alexander.

In Zuid-Europa worstelen vele familiebedrijven om de middelen te vinden om zich aan te passen en te blijven produceren. “We zien nu al dat boomgaarden worden verlaten en dat mensen zich geen boerenleven meer kunnen veroorloven”, getuigt Sarah Vachon, oprichter van de olijfolieproducent Citizens of Soil, die met onafhankelijke producenten rond de Middellandse Zee samenwerkt. “Landbouwers onderzoeken allerlei manieren om door te gaan, van irrigatie tot nieuwe variëteiten, maar dit zijn grote investeringen voor kleine boeren die al op het bestaansminimum leven. Deze inspanningen krijgen bovendien ook moeilijk overheidssteun.”

“Actie is noodzakelijk, want de beschikbare watervoorraden zijn vaak onvoldoende om aan de vraag te voldoen”, beklemtoont Alex Fernández Poulussen, directeur van Good Stuff International, dat een collectief waterprogramma coördineert rond de rivier de Guadalquivir. “Het areaal landbouwgrond zal waarschijnlijk afnemen, waarbij sommige boerderijen verkocht worden aan investeringsfondsen voor zonneparken. Elders zal de teelt van citrus en avocado worden vervangen door tarwe, maïs, granen of olijven, die minder water nodig hebben.”

Walter Zanre, directeur van de Britse divisie van olijfolieproducent Filippo Berio, waarschuwt dat de productie in Andalusië, Puglia, Sicilië, Griekenland, Tunesië en Turkije wordt beïnvloed door hogere gemiddelde temperaturen en minder regenval. “Er zijn veel projecten om water voor irrigatie te besparen en te gebruiken”, verduidelijkt hij. “Maar om water te besparen, moet het eerst regenen. Dit jaar hebben we winterregens gehad, maar in de drie voorgaande jaren was er een virtuele droogte.”

Rabobank verwacht dat de landbouwproductie per hectare in Europa de volgende vijf jaar niet zal toenemen. “Hiermee komt een einde aan decennia verbetering door een grotere efficiëntie en het gebruik van superieure meststoffen”, beklemtoont Lambert van Horen, analist bij Rabobank. “Maar dit zal aanleiding geven tot hogere prijzen. De voorbije vijf jaar hielden de prijzen van verse producten al gelijke tred met de inflatie of lagen ze zelfs hoger dan de algemene inflatie. Ook de volgende vijf jaar zal de voedselprijs minstens de algemene inflatie volgen,” zegt hij.

“Boeren hebben hogere prijzen nodig, want hun productiekosten stijgen”, merkt Van Horen nog op. “Er kan onder meer geïnvesteerd worden in infrastructuur die toelaat om de temperatuur en watervoorraad – ongeacht het klimaat – beter te beheersen. Ook zouden er meer opslagfaciliteiten kunnen worden gebouwd. De kosten zullen echter hoger liggen, want de aanpassing – vooral bij minder waardevolle gewassen zoals granen – valt duur uit, gezien de relatief lage opbrengst per hectare.”

Een geplande uitbreiding van de militaire uitgaven door de lidstaten van de Noord-Atlantische Verdragsorganisatie (Navo) kan in het volgende decennium leiden tot een extra uitstoot van 1,32 miljard ton broeikasgassen. Dat is vergelijkbaar met de jaarlijkse uitstoot van Brazilië, de vijfde grootste producent van emissies ter wereld. Dat blijkt uit een rapport van de organisatie Scientists for Global Responsibility (SGR).

Militaire activiteiten zijn bijzonder afhankelijk van fossiele brandstoffen, maar officiële gegevens over militaire emissies per land zijn vaak onvolledig of helemaal niet beschikbaar. Volgens het rapport van Scientists for Global Responsibility (SGR) blijkt echter dat elke extra 100 miljard dollar aan militaire uitgaven naar schatting 32 miljoen ton koolstofdioxide in de atmosfeer kan brengen.

Deze uitstoot komt zowel van directe bronnen – zoals gevechtsvliegtuigen, oorlogsschepen en gepantserde voertuigen – als van indirecte bronnen, waaronder het transport van materieel, complexe wereldwijde toeleveringsketens en de effecten van oorlogvoering zelf. 

Naar aanleiding van de invasie van Rusland in Oekraïne en de dreiging van Donald Trump om historische bondgenoten te verlaten – kondigde de Navo plannen aan om de militaire uitgaven van zijn lidstaten te verhogen tot 3,5 procent van het bruto binnenlands product (BBP). Deze ingreep maakt deel uit van een bredere doelstelling om de veiligheidsbestedingen van elk lidstaat tot op 5 procent van het bruto binnenlands product te brengen.

Het behalen van de groeidoelstelling van 3,5 procent zou volgens het rapport 132 miljoen ton koolstofdioxide extra uitstoot veroorzaken, ongeveer gelijk aan de jaarlijkse uitstoot van 345 gascentrales of aan de totale uitstoot van het olieproducerende land Oman. Deze geplande stijging komt bovenop een verhoging van de financiering van 200 miljard dollar die tussen 2019 en 2024 werd gerealiseerd en die al leidde tot een toename van naar schatting 64 miljoen ton koolstofdioxide in de militaire voetafdruk van de Navo.

“Het is buitengewoon moeilijk om te zien hoe de huidige en geplande stijging van de militaire uitgaven te rijmen valt met de noodzakelijke ingrijpende acties om gevaarlijke klimaatverandering te voorkomen”, wordt in het rapport van Scientists for Global Responsibility aangevoerd. 

Klimaatakkoorden

Militaire emissies zijn enorm, maar moeilijk te volgen, grotendeels door een gebrek aan transparantie en verplichte rapportage. Het voorspellen van de gevolgen van extra budgetten is bovendien onzeker. Toch werd aangevoerd dat in 2019 de totale militaire koolstofvoetafdruk ongeveer 5,5 procent van de wereldwijde emissies – exclusief broeikasgassen uit oorlogvoering en wederopbouw na conflicten – zouden hebben bedragen. Dat is meer dan de gecombineerde bijdrage van de civiele luchtvaart (2 procent) en scheepvaart (3 procent).

Sindsdien zijn de wereldwijde militaire uitgaven sterk gestegen. Het voorbije jaar werd daarbij een niveau van 2,72 biljoen dollar gemeld. Dat is de grootste besteding die sinds het einde van de Koude Oorlog werd genoteerd. De grootste stijging werd opgetekend in Israël, waar vorig jaar 46,5 miljard dollar aan defensie werd uitgegeven. Er wordt aan toegevoegd dat het defensiebudget van de Verenigde Staten volgend jaar een niveau van 1 biljoen dollar zal bereiken. Dat betekent een stijging met 17 procent tegenover de bestedingen vorig jaar.

De bevindingen van het rapport suggereren dat militaire expansie een belangrijke rol zal spelen bij het overschrijden van de doelstellingen van de Klimaatakkoorden van Parijs, waarbij werd vooropgesteld dat de opwarming van de aarde tot maximaal 1,5 graden Celsius boven het pre-industriële niveau moet worden beperkt.

“Er is een dringende behoefte aan een snelle decarbonisatie om de meest gevaarlijke effecten van de klimaatverandering te voorkomen”, benadrukte onderzoeksleider Stuart Parkinson, directeur van Scientists for Global Responsibility. “Recente en geplande programma’s rond herbewapening en oorlogen duwen de wereld echter in de tegenovergestelde richting.”

Het rapport adviseert dat landen met militaire uitgaven die boven de grens van 0,5 procent van het bruto binnenlandse product uitstijgen, verplicht moeten worden om betrouwbare gegevens aan de Verenigde Naties te rapporteren, schattingen van conflictgerelateerde emissies te ondersteunen en plannen te maken om fossiele brandstoffen te vervangen. Daarbij zouden technologische maatregelen moeten worden doorgevoerd, maar zouden ook andere initiatieven – waaronder vredesakkoorden, wapenbeheersing en initiatieven voor ontwapening – moeten worden genomen.

Meer over dit onderwerp:

• Thales, Airbus en Leonardo willen Europees satellietbedrijf creëren
• Rheinmetall koopt militaire divisie Duitse scheepsbouwer
• Boeing levert militaire vliegtuigen aan Singapore
• Navantia levert eerste nieuw fregat voor Spaanse marine op
• Australië investeert 1,1 miljard dollar in onderwater-drones
• Drones belangrijke prioriteit in nieuw Europees defensiebeleid
• Typhon-raketsysteem in Japan illustreert Aziatische wapenwedloop

Een combinatie van een groter aantal elektrische aandrijfsystemen en minder auto’s is een efficiënte manier om de uitstoot van het verkeer aanzienlijk terug te dringen. Dat blijkt uit een rapport van het Eidgenössische Materialprüfungs- und Forschungsanstalt (Empa) in Zwitserland, gebaseerd op een analyse van het laadgedrag van elektrische deelauto’s op basis van gegevens van ongeveer 1,5 miljoen gebruikers van autodeelplatform Mobility. 

Elektrische voertuigen bieden vooral grote kansen in combinatie met autodelen. Maar niet elke elektriciteit is gelijk. Afhankelijk van het tijdstip van de dag verschillen immers zowel de samenstelling van de energiemix – met daarmee ook de uitstoot – als de kostprijs van elektriciteit. Uit het onderzoek van de Zwitserse wetenschappers blijkt dat lage prijzen en lage emissies zelden samenvallen. Wie het hele jaar door het goedkoopste tarief kiest, kan gemiddeld 27 procent besparen. Wie daarentegen vooral klimaatvriendelijk laadt, kan de uitstoot met maximaal 82 procent terugdringen.

“De grote uitdaging is om kosten en emissies met elkaar te verenigen”, benadrukt onderzoeksleider Sven Eggimann, specialist stadsontwikkeling bij het Empa. “Ideaal zou het zijn als klimaatvriendelijk laden ook financieel aantrekkelijk wordt.” Een probleem daarbij is echter dat vele consumenten op het moment dat ze hun elektrische wagen opladen over de actuele elektriciteitsprijs of de uitstoot – met fluctuaties van uur tot uur – vaak geen idee hebben. Meestal is slechts een verschil van dag tot dag bekend.”

Realtime informatie met behulp van intelligente meters is volgens de onderzoekers dan ook cruciaal. In landen zoals Denemarken kunnen gebruikers via een app de actuele prijs inzien en hun laadtijd bewust kiezen. “Dat systeem werkt, maar niemand wil dat op de lange termijn handmatig blijven doen”, beklemtoont Eggimann. “Automatische systemen die zich aanpassen aan persoonlijke voorkeuren zijn daarom noodzakelijk.”

Daarnaast zijn volgens de onderzoekers financiële prikkels – onder meer in de vorm van een tarief voor koolstofdioxide of emissie-afhankelijke laadtarieven – onmisbaar. Simulaties tonen aan dat bij een kostprijs van ongeveer 30 cent per kilogram uitstoot klimaatvriendelijk en kostenefficiënt laden te combineren valt, op voorwaarde dat de tarieven dynamisch zijn en de werkelijke emissies weerspiegelen.

Autodelen

De onderzoekers benadrukken dat deelauto’s vaker en intensiever worden gebruikt dan privéwagens. Daardoor moeten ze vaker tijdens de nacht worden opgeladen, wanneer de elektriciteitsmix doorgaans minder gunstig is. Toch blijven de verschillen in kosten en uitstoot tussen deelauto’s en privéwagens beperkt. “Dankzij korte laadpauzes en de groeiende beschikbaarheid van snelladers is er voldoende speelruimte voor uitstootarm laden”, voert Eggimann aan.

Autodelen kan bovendien het aantal voertuigen op de weg gevoelig verminderen. Wanneer het autopark in Zwitserland met een kwart zou worden afgebouwd, zou volgens de onderzoekers de druk op de elektriciteitsvoorziening in de winter merkbaar afnemen. “Autodelen vergt minder energie omdat er minder wagens nodig zijn”, beklemtonen de onderzoekers. “Zelfs wanneer het aantal gereden kilometers vergelijkbaar blijft, worden bij deelauto’s andere vervoermiddelen vaker gebruikt dan bij privéwagens. Dat ontlast het systeem als geheel.”

Volgens de onderzoekers is voor een duurzame mobiliteitstransitie niet alleen de overstap naar elektrische auto’s nodig, maar is ook een optimalisering van de laadinfrastructuur vereist. “Op termijn moet de infrastructuur gebruikers automatisch sturen naar momenten waarop elektriciteit goedkoop en uitstootarm is, zonder dat zij daarover zelf telkens hoeven te beslissen”, verduidelijkt Eggimann.

Tegelijkertijd betogen de Zwitserse wetenschappers dat de elektrificatie van het personenvervoer een aanzienlijke toename in elektriciteitsverbruik betekent. “Zelfs met geoptimaliseerde laadtijden en minder auto’s door autodelen, blijft het moeilijk om aan de vraag te blijven voldoen”, voeren de onderzoekers. “Dat tekort kan niet eenvoudig met extra batterijen of door het verschuiven van laadtijden worden opgelost. Elektrificatie is slechts een deel van de oplossing. Wie daadwerkelijk iets voor het klimaat wil doen, moet inzetten op autodelen, openbaar vervoer en minder rijden in het algemeen.”

Voor het eerst sinds de jaren negentig van de voorbije eeuw wint de ouderwetse ruilhandel terrein in de Russische buitenlandse handel. Bedrijven die proberen westerse sancties te ontwijken, ruilen tarwe voor Chinese auto’s en lijnzaad voor bouwmaterialen. Dat hebben een aantal analisten tegenover het persbureau Reuters gezegd. Terwijl in de jaren negentig van de voorbije eeuw de inflatie en de geldschaarste in Rusland tot ruilhandel leidden, is het nu vooral de druk van westerse sancties die bedrijven naar deze constructies drijft.

Hoewel Rusland warme banden onderhoudt met China en India, toont de terugkeer van de ruilhandel hoe sterk de oorlog in Oekraïne de handelsrelaties van het land, de grootste grondstoffenproducent van de wereld, heeft ontwricht. Dit gebeurt ruim drie decennia nadat de Sovjet-Unie in 1991 uiteenviel en Rusland juist economisch dichter naar het westen opschoof.

Sinds de annexatie van de Krim in 2014 en de inval in Oekraïne in 2022 legden de Verenigde Staten, Europa en hun bondgenoten meer dan 25.000 sancties op aan Rusland. Die sancties hebben de bedoeling de Russische economie – met een waarde van 2,2 biljoen dollar – te verzwakken en de steun voor de Russische president Vladimir Poetin te ondermijnen. De Verenigde Staten legden bovendien aan India extra heffingen op omdat dat land een aantal oliecontracten met Rusland afsloot.

Poetin benadrukt dat de Russische economie sterker presteert dan verwacht. De voorbije twee jaar groeide de economie in Rusland sneller dan in de G7-landen, ondanks westerse voorspellingen van een diepe recessie. Poetin heeft bedrijven en autoriteiten opgedragen de sancties met alle mogelijke middelen te omzeilen. Toch neemt de druk toe, want de Russische centrale bank spreekt inmiddels van een technische recessie en de inflatie blijft op een hoog niveau.

Angst voor bijkomende sancties

“Het afsluiten van Russische banken van het internationale betalingssysteem Swift en Amerikaanse waarschuwingen aan Chinese banken om Rusland niet te ondersteunen, hebben geleid tot angst voor secundaire sancties”, benadrukken de analisten. “Daardoor worden financiële transacties steeds moeilijker. Chinese banken accepteren nauwelijks nog geld uit Rusland. Dit verklaart de groei van ruilhandel, die moeilijker te traceren valt. Het Russische ministerie van economische zaken publiceerde in 2024 zelfs een handleiding van veertien pagina’s voor buitenlandse ruiltransacties, inclusief het voorstel voor een officieel ruilplatform.”

Tot voor kort was er nauwelijks interesse voor dit soort constructies. Maar volgens gegevens van Reuters kwamen de eerste deals inmiddels tot stand. Onder meer werd gemeld dat Russische tarwe en Chinese auto’s tegen elkaar werden geruild, terwijl ook lijnzaad werd geruild voor huishoudelijke apparaten en bouwmaterialen. In totaal kon Reuters acht van dit soort transacties verifiëren.

Handelskoepels verwachten dat het volume van de ruilhandel verder zal toenemen. “Deze trend is een symptoom van de dedollarisering, de sanctiedruk en liquiditeitsproblemen”, benadrukt Maksim Spasski, secretaris van de Russisch-Aziatische Unie van Industriëlen en Ondernemers. De internationale ruilhandel zou in Rusland volgens cijfers van de Russische centrale bank tijdens de eerste helft van dit jaar een niveau van 7 miljard dollar hebben bereikt. 

Naast ruilhandel worden in Rusland nog andere routes gevolgd om de westerse sancties te ontwijken. Onder meer wordt daarbij gebruik gemaakt van tussenpersonen, terwijl transacties ook niet zelden via het kantoor de Russische VTB Bank in de Chinese stad Shanghai worden gekanaliseerd. Ook worden betalingen geregeld in cryptovaluta afgehandeld. Vooral kleinere bedrijven zouden actief zijn met cryptovaluta en andere alternatieve betaalmethoden.