Een geplande uitbreiding van de militaire uitgaven door de lidstaten van de Noord-Atlantische Verdragsorganisatie (Navo) kan in het volgende decennium leiden tot een extra uitstoot van 1,32 miljard ton broeikasgassen. Dat is vergelijkbaar met de jaarlijkse uitstoot van Brazilië, de vijfde grootste producent van emissies ter wereld. Dat blijkt uit een rapport van de organisatie Scientists for Global Responsibility (SGR).

Militaire activiteiten zijn bijzonder afhankelijk van fossiele brandstoffen, maar officiële gegevens over militaire emissies per land zijn vaak onvolledig of helemaal niet beschikbaar. Volgens het rapport van Scientists for Global Responsibility (SGR) blijkt echter dat elke extra 100 miljard dollar aan militaire uitgaven naar schatting 32 miljoen ton koolstofdioxide in de atmosfeer kan brengen.

Deze uitstoot komt zowel van directe bronnen – zoals gevechtsvliegtuigen, oorlogsschepen en gepantserde voertuigen – als van indirecte bronnen, waaronder het transport van materieel, complexe wereldwijde toeleveringsketens en de effecten van oorlogvoering zelf. 

Naar aanleiding van de invasie van Rusland in Oekraïne en de dreiging van Donald Trump om historische bondgenoten te verlaten – kondigde de Navo plannen aan om de militaire uitgaven van zijn lidstaten te verhogen tot 3,5 procent van het bruto binnenlands product (BBP). Deze ingreep maakt deel uit van een bredere doelstelling om de veiligheidsbestedingen van elk lidstaat tot op 5 procent van het bruto binnenlands product te brengen.

Het behalen van de groeidoelstelling van 3,5 procent zou volgens het rapport 132 miljoen ton koolstofdioxide extra uitstoot veroorzaken, ongeveer gelijk aan de jaarlijkse uitstoot van 345 gascentrales of aan de totale uitstoot van het olieproducerende land Oman. Deze geplande stijging komt bovenop een verhoging van de financiering van 200 miljard dollar die tussen 2019 en 2024 werd gerealiseerd en die al leidde tot een toename van naar schatting 64 miljoen ton koolstofdioxide in de militaire voetafdruk van de Navo.

“Het is buitengewoon moeilijk om te zien hoe de huidige en geplande stijging van de militaire uitgaven te rijmen valt met de noodzakelijke ingrijpende acties om gevaarlijke klimaatverandering te voorkomen”, wordt in het rapport van Scientists for Global Responsibility aangevoerd. 

Klimaatakkoorden

Militaire emissies zijn enorm, maar moeilijk te volgen, grotendeels door een gebrek aan transparantie en verplichte rapportage. Het voorspellen van de gevolgen van extra budgetten is bovendien onzeker. Toch werd aangevoerd dat in 2019 de totale militaire koolstofvoetafdruk ongeveer 5,5 procent van de wereldwijde emissies – exclusief broeikasgassen uit oorlogvoering en wederopbouw na conflicten – zouden hebben bedragen. Dat is meer dan de gecombineerde bijdrage van de civiele luchtvaart (2 procent) en scheepvaart (3 procent).

Sindsdien zijn de wereldwijde militaire uitgaven sterk gestegen. Het voorbije jaar werd daarbij een niveau van 2,72 biljoen dollar gemeld. Dat is de grootste besteding die sinds het einde van de Koude Oorlog werd genoteerd. De grootste stijging werd opgetekend in Israël, waar vorig jaar 46,5 miljard dollar aan defensie werd uitgegeven. Er wordt aan toegevoegd dat het defensiebudget van de Verenigde Staten volgend jaar een niveau van 1 biljoen dollar zal bereiken. Dat betekent een stijging met 17 procent tegenover de bestedingen vorig jaar.

De bevindingen van het rapport suggereren dat militaire expansie een belangrijke rol zal spelen bij het overschrijden van de doelstellingen van de Klimaatakkoorden van Parijs, waarbij werd vooropgesteld dat de opwarming van de aarde tot maximaal 1,5 graden Celsius boven het pre-industriële niveau moet worden beperkt.

“Er is een dringende behoefte aan een snelle decarbonisatie om de meest gevaarlijke effecten van de klimaatverandering te voorkomen”, benadrukte onderzoeksleider Stuart Parkinson, directeur van Scientists for Global Responsibility. “Recente en geplande programma’s rond herbewapening en oorlogen duwen de wereld echter in de tegenovergestelde richting.”

Het rapport adviseert dat landen met militaire uitgaven die boven de grens van 0,5 procent van het bruto binnenlandse product uitstijgen, verplicht moeten worden om betrouwbare gegevens aan de Verenigde Naties te rapporteren, schattingen van conflictgerelateerde emissies te ondersteunen en plannen te maken om fossiele brandstoffen te vervangen. Daarbij zouden technologische maatregelen moeten worden doorgevoerd, maar zouden ook andere initiatieven – waaronder vredesakkoorden, wapenbeheersing en initiatieven voor ontwapening – moeten worden genomen.

Meer over dit onderwerp:

• Thales, Airbus en Leonardo willen Europees satellietbedrijf creëren
• Rheinmetall koopt militaire divisie Duitse scheepsbouwer
• Boeing levert militaire vliegtuigen aan Singapore
• Navantia levert eerste nieuw fregat voor Spaanse marine op
• Australië investeert 1,1 miljard dollar in onderwater-drones
• Drones belangrijke prioriteit in nieuw Europees defensiebeleid
• Typhon-raketsysteem in Japan illustreert Aziatische wapenwedloop

Startups uit Europese defensiesector trekken momenteel grote hoeveelheden privaat kapitaal aan. Investeerders willen immers hun positie versterken in een sector die van omvangrijke plannen voor herbewapening profiteert. Analisten verwachten dan ook dat deze trend zich voorlopig doorzet. 

Onder druk van de Amerikaanse president Donald Trump, de aanhoudende oorlog in Oekraïne en wijdverbreide geopolitieke instabiliteit besloten zowel de Europese Unie als het Verenigd Koninkrijk dit jaar hun defensie-uitgaven drastisch op te voeren. Daarbovenop spraken de lidstaten van de Noord-Atlantische Verdragsorganisatie (Navo) de voorbije zomer af hun uitgaven voor defensie naar 5 procent van het bruto binnenlands product te verhogen.

Sinds de aanval van Rusland op Oekraïne begin 2022 stroomt privaat kapitaal naar Europese defensiebedrijven. Het voorbije jaar bereikte de instroom van durfkapitaal in Europese startups uit de defensiesector volgens een rapport van analist Dealroom een recordniveau van 5,2 miljard dollar, terwijl de bredere markt voor durfkapitaal in de regio tegelijkertijd nochtans een inkrimping vertoonde. “De interesse voor investeringen in startups uit de defensiesector en veiligheidsindustrie is onvergelijkbaar met enkele jaren geleden”, benadrukte Yoram Wijngaarde, topman van Dealroom daarbij.

Loredana Muharremi, aandelenanalist bij Morningstar, stelde dat de toename dit jaar verder is versneld, onder meer door de hogere vraag van beleggers naar beursgenoteerde defensiebedrijven. “Sinds 2022 zien we een duidelijke omslag in de private defensiemarkt in Europa, met een scherpe versnelling in de eerste helft van dit jaar”, beklemtoonde Muharremi. “De nieuwe doelstellingen van de Navo leiden tot hogere waarderingen en deals met een grotere omvang.”

De analisten wijzen erop dat ook de aard van de transacties verandert. “In het verleden waren vooral fusies en overnames de norm, maar momenteel neemt durfkapitaal een grotere positie in”, werpen ze op. Veel startups richten zich daarbij op software, kunstmatige intelligentie, drones, cyberbeveiliging en ruimtevaart. Dit zijn terreinen die niet altijd tot de kernactiviteiten van traditionele defensiebedrijven behoren.”

Naast Europese investeerders tonen ook Amerikaanse partijen meer belangstelling in de sector. Zo ziet Scout Ventures uit Texas, dat zich richt op jonge bedrijven, Europa als een van de nieuwe kernregio’s naast Zuidoost-Azië en de Golfstaten. “Waar het geld naartoe gaat, volgen ondernemers”, merkte Cody Huggins, analist bij Scout Ventures, op.

Wendbare startups

Ook Europees durfkapitaal legt de nadruk steeds meer op defensie. IQ Capital uit het Verenigd Koninkrijk investeert sinds 2005 in defensiegerelateerde bedrijven, maar richt zich de laatste jaren expliciet op startups die militaire technologie als absolute kernactiviteit hebben. Partner Archie Muirhead, partner bij IQ Capital, wijst op de groeiende kans om Europese bedrijven uit te bouwen tot multinationale spelers, al erkent hij dat succesvolle exits in de sector voorlopig nog uitblijven.

Daarnaast ontstaan nieuwe fondsen die zich uitsluitend op defensie richten. Dat geldt onder meer voor het Britse fonds Defence Invest, dat vorig jaar door voormalige militairen werd opgericht en actief zoekt naar investeringsmogelijkheden in onder meer Oekraïne en Oost-Europa. 

Matt Kuppers, mede-oprichter van Defence Invest, benadrukt dat de markt nog steeds ondergefinancierd is en dat veel kansen liggen in activiteiten rond communicatietechnologie, batterijen en cruciale defensie-componenten. Volgens Kuppers hebben startups een voordeel doordat zij wendbaarder zijn dan gevestigde defensiebedrijven. Ze kunnen sneller innoveren en nieuwe technologie ontwikkelen zonder direct gebonden te zijn aan zware certificering-regels.

Een voorbeeld is de Britse startup Valarian, die gespecialiseerd is in databeveiliging en al overheidsovereenkomsten wist binnen te halen. Het bedrijf haalde recent 7 miljoen dollar op, onder meer van Artis Ventures, een vroege investeerder in Palantir. Volgens Max Buchan, chief executive van Valarian, biedt de huidige geopolitieke situatie Europa een unieke kans om meer onafhankelijk op te treden. “De regeringen van de Navo-lidstaten kopen geen producten of technologieën, maar capaciteiten”, beklemtoonde hij.

Toch blijft de concurrentie met grotere Amerikaanse bedrijven een uitdaging. Europese defensieconcerns pleiten daarom voor meer steun aan ondernemingen die in de regio zijn gevestigd. Ook de Europese Unie moedigt lidstaten aan om bij voorkeur Europese leveranciers te kiezen. Volgens Muirhead zal echter ook Amerikaanse technologie in Europa worden aangekocht. “Het idee dat Europa geen Amerikaanse technologie meer zou inkopen, is overdreven”, merkte hij op. “De dynamiek zal heen en weer bewegen, afhankelijk van de transatlantische verhoudingen.”

De Zwitserse onderneming Victorinox, fabrikant van zakmessen, onderzoekt de mogelijkheid om een deel van zijn productie naar de Verenigde Staten te verplaatsen. Met die ingreep zou het bedrijf immers de impact van de Amerikaanse importheffingen kunnen verzachten. Dat heeft Carl Elsener, chief executive van Victorinox, in een interview met het Duitse zakenblad WirtschaftsWoche bevestigd.

“We kijken of een aantal productiefasen aan het einde van de waardeketen – zoals de laatste reiniging en het verpakken van keukenmessen – in de Verenigde Staten zouden kunnen worden uitgevoerd”, verduidelijkte Elsener. “Hierdoor daalt de waarde van de goederen waarover wij invoerrechten moeten betalen.” De ingreep zou een besparing tussen 10 procent en 15 procent kunnen opleveren.

Zwitserland wordt door het handelsbeleid van de Amerikaanse president Donald Trump zwaar getroffen. Trump kondigde eerder deze maand aan de invoerheffingen op Zwitserse producten tot 39 procent te verhogen. Dat is beduidend meer dan de heffing van 15 procent die aan de Europese Unie werd opgelegd. Die beslissing zal Victorinox volgens Elsener 13 miljoen dollar (11 miljoen euro) per jaar kosten.

De Verenigde Staten vertegenwoordigen een belangrijke afzetmarkt voor Zwitserse machines, horloges en chocolade. Victorinox, dat naast zijn iconische zakmessen ook professionele keukenmessen produceert, boekte vorig jaar een omzet van 417 miljoen Zwitserse frank (442 miljoen euro). Die omzet wordt voor 13 procent op de Amerikaanse markt gerealiseerd.

Volgens Elsener komen de importheffingen bovendien op een moeilijk ogenblik. “De sterke Zwitserse frank zet onze concurrentiekracht en marges al sterk onder druk”, benadrukte hij. De economische onzekerheid rond Trumps handelsbeleid heeft de vraag naar de Zwitserse frank als een veilige haven vergroot. Dat fenomeen jaagt de koers van de munt verder op, waardoor Zwitserse exportproducten in het buitenland duurder worden.

Omdat Victorinox in de Verenigde Staten momenteel nog een grote voorraad heeft, zal de impact van de nieuwe tarieven pas begin volgend jaar voelbaar worden. Voorlopig houdt Victorinox de situatie afwachtend in de gaten. Het is echter niet waarschijnlijk dat de iconische zakmessen volledig in de Verenigde Staten zouden worden geproduceerd. “De Zwitserse origine is onlosmakelijk met het merk verbonden”, betoogde Elsener.

Rolls-Royce, bouwer van onder meer vliegtuigmotoren, heeft de ambitie om uit te groeien tot het grootste beursgenoteerde bedrijf van het Verenigd Koninkrijk. Dat heeft Tufan Erginbilgic, topman van Rolls-Royce, gezegd. Erginbilgic ziet die doelstelling binnen bereik dankzij de verwachte groei in de vraag naar kleine modulaire kernreactoren. Deze reactoren, bedoeld voor lokale energiecentrales, moeten bijdragen aan de energie-onafhankelijkheid van het land.

Het farmaconcern AstraZeneca is met een beurswaarde van ongeveer 172 miljard pond momenteel het grootste beursgenoteerde van het Verenigde Staten. Om dat niveau te kunnen overtreffen moet Rolls-Royce, dat momenteel een beurswaarde van ongeveer 92 miljard pond heeft, nog wel een lange weg afleggen. Daarbij moet de motorenbouwer ook nog ondernemingen zoals HSBC Holdings (163 miljard pond), Shell (155 miljard pond), Unilever (110 miljard pond) en British American Tobacco (93 miljard pond) voorbijsteken.

Volgens Erginbilgic ligt het potentieel van Rolls-Royce in de civiele kernenergie, waarbij het bedrijf gebruik maakt van de nucleaire technologie die oorspronkelijk voor de Britse onderzeevloot werd ontwikkeld. Rolls-Royce heeft voor de levering van kleine modulaire reactoren inmiddels contracten gesloten met de regeringen van het Verenigd Koninkrijk en Tsjechië. “Geen enkel privébedrijf ter wereld beschikt over onze nucleaire expertise”, stipte Erginbilgic. “Als we wereldwijd geen marktleider worden, hebben we iets verkeerd gedaan.”

Erginbilgic gaat ervan uit dat de wereldwijde markt voor kleine modulaire reactoren een waarde van meer dan 1 biljoen dollar kan bereiken. Hij verwacht dat er tegen het midden van deze eeuw ongeveer vierhonderd reactoren zullen worden geïnstalleerd. “Bovendien moet er rekening worden gehouden dat de noodzaak aan deze kleine modulaire reactoren nog verder zal groeien”, stipt de topman van Rolls-Royce aan. “De technologie moet immers een antwoord kunnen bieden aan de enorme energiebehoefte van datacenters die kunstmatige intelligentie moeten aandrijven.”

De beurskoers van Rolls-Royce heeft sinds het aantreden van Erginbilgic aantreden in januari 2023 een vertienvoudiging laten optekenen. Erginbilgic zette de hervormingen van zijn voorganger Warren East op volle kracht door. Daarmee moest Rolls-Royce herstellen van een aantal zware klappen. Het Britse concern was onder meer geconfronteerd met recordboetes wegens een wereldwijde corruptie. Daarnaast moest Rolls-Royce ook miljarden ponden investeren om problemen met zijn motoren Trent 1000 voor de Boeing 787 Dreamliner op te lossen.

Sinds het aantreden van Erginbilgic heeft Rolls-Royce in de ranglijst van grootste Britse beursgenoteerde bedrijven al ondernemingen zoals British Petroleum, BAE Systems, Barclays en Rio Tinto ingehaald.

De eigenaars van de Duitse autobouwer Porsche hebben de lancering aangekondigd van een nieuw investeringsfonds, dat zich op activiteiten in de defensiesector moet toespitsen. Daarmee hoopt ook Porsche te kunnen profiteren van de golf van herbewapening die momenteel in Europa kan worden opgemerkt.

“Met zijn investeringen in de defensiesector wil Porsche helpen om onze waarden, democratie en vrijheid te verdedigen”, verklaarden woordvoerders van de Porsche Holding (Porsche SE). “We leven momenteel in een wereld waarin vrijheid en veiligheid niet langer vanzelfsprekend zijn.” Specifiek werd gewezen op Rusland, dat zich volgens de woordvoerders met zijn agressieve oorlog tegen Oekraïne, toenemende spanningen in Azië en een toenemend aantal cyberaanvallen op cruciale infrastructuur als een steeds grotere bedreiging opwerpt.

De Porsche Holding heeft momenteel vooral belangen in de autobouwer Porsche en de Volkswagen Group, wil naar eigen zeggen ook investeerders uit heel Duitsland en Europa aanspreken. De stap naar defensie markeert een symbolisch moment voor de familie Porsche, die sinds de jaren zestig de defensiesector in het algemeen zoveel mogelijk heeft vermeden.

Ferdinand Porsche, oprichter van het automerk Porsche en ontwerper van de iconische Volkswagen Kever, was in het Duitsland van Adolf Hitler een prominente figuur. Hij speelde een sleutelrol in het ontwerp van tanks en hun geschutskoepels en werkte zelfs korte tijd aan het Vergeltungswaffe 2 (V2). Hij werd door die activiteiten ook een vertrouweling van Adolf Hitler. Sindsdien hebben zijn nakomelingen geprobeerd om van dit hoofdstuk uit hun geschiedenis zoveel mogelijk afstand te nemen. 

De Porsche Holding stelde echter dat de hernieuwde focus op defensie in Europa leidt tot kansen die het bedrijf wil benutten. “Op weg naar een gediversifieerd investeringsplatform houden we de ontwikkelingen in defensie, veiligheid en Europese weerbaarheid nauwlettend in de gaten”, benadrukte Hans Dieter Pötsch, voorzitter van de Porsche Holding. “We willen in onze portfolio een grotere belangstelling voor defensiesector uitbouwen, zonder echter onze kernfocus op mobiliteit en industriële technologie te verliezen.”

De Porsche Holding gaf verder aan dat de investeringen van het fonds zich zullen richten op technologiegedreven gebieden zoals satellietbewaking, censoren, systemen voor verkennings, cyberbeveiliging en logistieke systemen. “Onze kernbedrijven confronteren zich met hun verleden”, merkte een woordvoerder van de holding op.

“Zowel Volkswagen als Porsche zien de omgang met hun geschiedenis als een blijvende taak en blijven zich aan dit proces wijden. Daarom zien wij verantwoordelijkheid niet als een historische last, maar als een opdracht voor het heden. Elke investering van Porsche in defensie en veiligheid draagt bij aan de versterking van Duitsland en Europa. Wij nemen onze historische verantwoordelijkheid ernstig en beoordelen onze investeringen zorgvuldig.”

Naast zijn belangen in de auto-industrie heeft de Porsche Holding al geïnvesteerd in bedrijven die gespecialiseerd zijn in technologieën die zowel voor civiele als militaire toepassingen zijn geschikt. De Duitse holding heeft onder meer belangen in de Duitse raket-startup Isar Aerospace en dronefabrikant Quantum Systems. Volgens de holding zou elke investering in de defensiesector in Duitsland een stimulans voor innovatie kunnen geven die ook de civiele sector ten goede komt. Onder meer Deutsche Telekom zou mogelijk bij het nieuwe defensiefonds betrokken worden.

Japan, dat decennialang gold als een pacifistische natie met strenge beperkingen op wapenexport, zet een historische stap naar de wereldwijde defensiemarkt. Het Japanse bedrijf Mitsubishi Heavy Industries mag immers een vloot fregatten leveren aan Australië. Hiermee lijkt Japan zijn positie als opkomende wapenexporteur – in een geopolitiek klimaat dat door toenemende spanningen en krappe internationale wapenvoorraden wordt gekenmerkt – te verstevigen.

Analisten waarschuwen echter dat de Japanse beperkingen op het gebied van productie en personeel zal moeten overwinnen om zich te bewijzen als geloofwaardig alternatief voor Amerikaanse, Europese en Zuid-Koreaanse defensiebedrijven. Het fregattencontract van 6,5 miljard dollar dat recent tussen Japan en Australië werd afgesloten, zou sinds het einde van de Tweede Wereldoorlog de eerste internationale verkoop zijn van een volledig Japans defensieplatform met offensieve capaciteiten.

Het contract moet dienen als een model voor de toekomstige export van Japanse oorlogsschepen, raketten en radarsystemen. “Dit contract betekent voor Japan een grote doorbraak,” beklemtoonde Hirohito Ogi, onderzoeker bij het Institute of Geoeconomics. “Het zal Japanse defensiebedrijven extra motiveren om internationaal nieuwe wapencontracten na te streven.”

Het succes van Mitsubishi Heavy Industries valt samen met wereldwijd stijgende defensiebudgetten, aangejaagd door conflicten in Oekraïne en het Midden-Oosten, samen met pogingen van bondgenoten van Verenigde Staten in de Indo-Pacific om hun legers te versterken tegenover de groeiende macht van China.

Japan staat momenteel alleen export van dodelijke wapens toe indien het ontvangende land niet betrokken is bij een actief conflict. In 2014 hief Japan een zelfopgelegd verbod op bijna alle wapenexporten op. Dat verbod, dat sinds de late jaren zestig van kracht was, had de technologisch sterke Japanse industrie beperkt tot leveringen voor de zelfverdediging van het land. Grote contracten bleven echter uit, vooral nadat Japan in 2016 een Australisch duikbootproject ter waarde van 35 miljard dollar aan Frankrijk verloor.

Volgens Ogi is het verschil nu echter dat de huidige internationale wapenmarkt wordt gekenmerkt door een gebrek aan productiecapaciteit. “De Verenigde Staten kunnen niet voldoen aan alle vragen die hun bondgenoten op militair gebied hebben”, voeren experts aan. “Tegelijkertijd had Japan de capaciteit beschikbaar die Australië op dit ogenblik nodig had.” Daarbij wordt er opgemerkt dat Mitsubishi Heavy Industries onder meer fregatten met een grotere actieradius en een hogere vuurkracht kon leveren dan zijn Duitse concurrent  Thyssenkrupp.

Japan is daarnaast in beeld voor een samenwerking met het project dat Australië, het Verenigd Koninkrijk en de Verenigde Staten (Aukus) hebben opgezet rond de ontwikkeling van autonome duikboten. Volgens Masashi Murano, analist bij het Hudson Institute, krijgt het fregatten-contract een bredere betekenis omdat Japan en Australië waarschijnlijk ook op het gebied van stealth-technologieën gaan samenwerken.

Politiek gevoelig

Japan ontwikkelt ook al samen met het Verenigd Koninkrijk en Italië een gevechtsvliegtuig dat internationaal verkocht moet worden om ontwikkelingskosten terug te verdienen. Tevens beschikt Japan over geavanceerde raketten voor luchtverdediging en ruimtevaarttechnologie. Ook dit kunnen mogelijke toekomstige exportproducten van de Japanse defensiesector worden.

Toch blijft wapenexport in Japan politiek bijzonder gevoelig. Er is immers grondwettelijk vastgelegd dat het land een pacifistische koers moet varen. Daarbij vormt ook de beperkte productiecapaciteit een belangrijke uitdaging. Japanse wapenfabrikanten kunnen immers mogelijk problemen krijgen om voor de export voldoende producten te leveren.

Dit is een gevolg van het feit dat ook de binnenlandse vraag naar wapens toeneemt. Japan wil immers over twee jaar 2 procent van zijn bruto binnenlands product aan defensie besteden. Op dit ogenblik wordt een niveau van 1,8 procent gehanteerd. Hierdoor zal een groot deel van de productiecapaciteit in eerste instantie voor binnenlands gebruik worden gereserveerd, waardoor minder volumes overblijven voor internationale klanten. De Japanse fabrikanten moeten dan ook hun productie opschalen om zowel aan de binnenlandse vraag als aan exportorders te kunnen voldoen.

Yoshinori Kanehana, topman van Kawasaki Heavy Industries, die onder meer de Chinook-helikopter onder licentie van Boeing bouwt, erkende dat het voor Japanse bedrijven niet gemakkelijk is om de productie op te drijven. Om die groei te kunnen realiseren, is immers bijkomend personeel nodig. Maar de Japanse arbeidsmarkt wordt nu al met een grote krapte geconfronteerd.

“Maar als het land zijn leveringsproblemen kan aanpakken, kan Japan een sterke positie in de wereldwijde wapenindustrie uitbouwen”, werpt Corey Wallace, politiek wetenschapper aan de Kanagawa University, op. “Er zijn veel middelgrote militaire mogendheden die zich geen Amerikaans materieel kunnen veroorloven. Japan heeft hierdoor momenteel een uitgelezen kans om in de wapenexport een belangrijke partij te worden.”

De wapenindustrie in Europa groeit momenteel drie keer sneller dan in vredestijd. Er kunnen op dit ogenblik in de Europese wapenindustrie 7 miljoen vierkante meter aan nieuwe industriële ontwikkelingen worden geregistreerd. Dat blijkt uit een onderzoek van de Britse zakenkrant Financial Times, gebaseerd op satellietbeelden – gemaakt door Sentinel-1 van het European Space Agency (ESA) over 150 sites van 37 verschillende bedrijven.

“Sinds de invasie van Rusland in Oekraïne in 2022 blijkt de bouwactiviteit bij de Europese wapenproducenten fors te zijn toegenomen”, meldt de Financial Times. “De gegevens tonen aan dat lang beloofde vernieuwing van de Europese defensiesector, gestimuleerd door belangrijke publieke subsidies, zich niet alleen vertaalt in beleidsbeloftes en uitgaven, maar ook zichtbaar wordt in beton en staal.”

“Dit gebeurt bovendien niet in gemakkelijke omstandigheden. Lidstaten van de Europese Unie vragen zich immers af op welke manier de wapenleveringen aan Oekraïne kunnen worden volgehouden en tegelijkertijd eigen voorraden kunnen worden opgebouwd. Daarbij moet ook worden rekening gehouden met de onzekerheid over de verdere bijdrage van de Verenigde Staten aan de Europese veiligheid.

Uit de data van Sentinel-1 blijkt dat ongeveer een derde van de onderzochte locaties tekenen van uitbreiding of bouwactiviteiten vertoonde. “De omvang en de verspreiding van de waargenomen bouwactiviteiten wijzen op een fundamentele verandering in de manier waarop Europa zich voorbereidt op defensie”, stippen de analisten aan.

“Waar voorheen vooral werd geproduceerd op basis van directe en tijdelijke behoeften – volgens het zogenaamde just-in-time principe dat typisch is voor vredestijd – richt men zich nu op het opbouwen van een veel robuustere en grotere industriële basis. Deze basis moet Europa in staat stellen om bij een langdurig conflict snel en in grotere volumes wapens en munitie te kunnen produceren.”

“Dit zijn diepgaande en structurele veranderingen die de defensie-industrie op middellange en lange termijn zullen transformeren”, benadrukt William Alberque, analist bij het Asia Pacific Forum. “Een massaproductie van granaten leidt ertoe dat de benodigde metalen en explosieven beter en sneller beschikbaar komen. Dit zorgt er vervolgens voor dat de kosten en de technische moeilijkheden van het produceren van raketten aanzienlijk afnemen. Zodra de productie van basismunitie op grote schaal op gang komt, wordt het dan ook veel gemakkelijker en goedkoper om ook complexere wapensystemen te maken.”

Asap

De analisten wijzen erop dat in het begin van dit decennium op 790.000 vierkante meter activiteiten – graafwerkzaamheden, nieuwbouw, het aanleggen van wegen en constructie – werden geregistreerd. Dat is echter inmiddels opgelopen tot een oppervlakte van 2,8 miljoen vierkante meter. Een van de grootste uitbreidingen vond plaats bij een gezamenlijk project van het Duitse defensiebedrijf Rheinmetall en het Hongaarse staatsbedrijf N7 Holding in Várpalota in het westen van Hongarije een enorm productiecomplex voor munitie en explosieven is gebouwd. In 2022 bestond het terrein daar nog vooral uit onbebouwde velden.

Bij deze werken kon ook de steun van de Europese Unie worden teruggevonden. Daarbij wordt verwezen naar het programma Act in Support of Ammunition Production (Asap), waarbij de Europese Unie 500 miljoen euro investeert om knelpunten in de productie van munitie en raketten aan te pakken. “Bedrijven die door dit programma worden ondersteund, kenden een snellere groei dan ondernemingen die buiten het initiatief vielen of op een wachtlijst staan”, stippen de onderzoekers aan.

Het merendeel van de activiteit bij de locaties die aan het Asap-programma deelnemen, vindt plaats bij fabrieken die granaten produceren. Dit weerspiegelt de prioriteit die aan de productie van munitie wordt verleend. Andrius Kubilius, Europees commissaris voor defensie, wees daarbij naar de snelle uitbouw van de capaciteit. Bij de uitbraak van de oorlog in Oekraïne kon de Europese Unie jaarlijks ongeveer 300.000 stuks munitie produceren. Dat zal eind dit jaar opgelopen zijn tot ongeveer 2 miljoen eenheden.

De Europese Commissie bespreekt momenteel een nieuw defensieprogramma van 1,5 miljard euro. Dat zou volgens de Europese Commissie de logica van het Asap-programma, met subsidies en de financiering van een gezamenlijke inkoop, volgen. Volgens Kubilius wordt onderzocht of soortgelijke methoden ook voor een uitbreiding in andere sectoren – zoals raketten, luchtverdediging, artillerie en drones – zou kunnen worden gebruikt.

Volgens Thorstein Korsvold, topman van het Noors-Finse defensiebedrijf Nammo, benadrukte dat een Asap-benadering ook in andere domeinen noodzakelijk is. “Raketten voor luchtverdediging en krachtige explosieven worden momenteel slechts in zeer beperkte hoeveelheden geproduceerd”, waarschuwde hij. Experts wijzen erop dat de capaciteit voor langeafstandsraketten voor Europa en de Navo een blijvend probleem vormt. Daarbij merken ze op dat raketten een absoluut noodzakelijke afschrikking moeten garanderen tegen de superieure Russische grondtroepen, waar er immers van een massale mobilisatie sprake is.

De groei van het Duitse defensiebedrijf Rheinmetall is tijdens het tweede kwartaal afgezwakt, mede door vertragingen in nieuwe orders als gevolg van de regeringswissel in Berlijn. Toch zegt Rheinmetall, de grootste wapenproducent van Duitsland, op koers te liggen om zijn verwachtingen voor het volledige jaar te halen. Daarbij wordt verwezen naar het initiatief van de Duitse bondskanselier Friedrich Merz, die honderden miljarden euro’s heeft vrijgemaakt voor een grondige modernisering van de Bundeswehr.

Sinds de inval van Rusland in Oekraïne in 2022 kende Rheinmetall, producent van onder meer pantservoertuigen, een sterke groei. Het bedrijf boekte tijdens het tweede kwartaal van dit jaar een omzet van 2,4 miljard euro. Dat betekende een stijging met 9 procent tegenover dezelfde periode vorig jaar. De winst steeg met 2 procent tot 276 miljoen euro. Daarmee valt het kwartaalresultaat aanzienlijk lager uit dan tijdens het eerste kwartaal van dit jaar, toen de omzet nog met 46 procent was aangegroeid en de winst met 49 procent was gestegen.

De marges kwamen onder druk door tegenvallers in de civiele divisie van het bedrijf en door kosten voor de nieuwe productielocatie in Weeze. Daar worden onderdelen geproduceerd voor de F-35 gevechtsvliegtuigen. Rheinmetall wil zich steeds meer toeleggen op de militaire activiteiten en onderzoekt daarom strategische opties voor zijn noodlijdende civiele divisie Power Systems. Naar verwachting wordt daarover nog voor het einde van het jaar een beslissing genomen. Er zijn gesprekken gaande met meerdere geïnteresseerden.

De orderportefeuille van Rheinmetall had eind juni een waarde van 63,2 miljard euro. Dat betekende een lichte stijging tegenover drie maanden voordien, toen er sprake was van een waarde van 62,6 miljard euro. “Het bedrijf heeft een vol orderboek en zal ook in de toekomst verder blijven groeien”, benadrukte Armin Papperger, topman van Rheinmetall.

Voor het volledige jaar mikt het concern op een omzetgroei van 25 procent tot 30 procent. Vorig jaar werd een omzet van 9,8 miljard euro gerealiseerd. De groeidoelstellingen houden nog geen rekening met de verbetering in het marktpotentieel als gevolg van recente geopolitieke ontwikkelingen, met name in Europa. Verschillende landen hebben toegezegd minstens 3,5 procent van hun bruto binnenlandse product aan defensie te besteden, mede uit vrees voor een mogelijke beslissing van de Verenigde Staten om hun aandeel in de Europese veiligheid af te bouwen.

Duitsland speelt daarbij een steeds grotere rol in de bedrijfsstrategie van Rheinmetall. Met inbegrip van de steun aan Oekraïne zal het Duitse defensiebudget tegen 2029 naar verwachting 162 miljard euro bedragen. Dat betekent een stijging van 70 procent ten opzichte van dit jaar. Volgens het bedrijf zullen de prognoses waarschijnlijk worden bijgesteld naarmate de behoeften van de Europese strijdkrachten gedurende het jaar duidelijker worden.

Rheinmetall is uitgegroeid tot een sleutelspeler in de inspanningen die in het kader van de Europese herbewapening worden ontwikkeld. Het bedrijf heeft zijn productiecapaciteit fors opgeschaald om aan de stijgende vraag te voldoen. Topman Papperger kondigde aan dat de nieuwe munitiefabriek in Unterlüß (Nedersaksen), die in hoog tempo werd gebouwd om te voorzien in de behoefte aan artilleriegranaten, binnenkort in gebruik wordt genomen.

Rusland heeft bij de invasie in Oekraïne zijn voorraad wapens uit het Sovjet-tijdperk grotendeels uitgeput. De aanvoer van militair materieel vanuit de Russische opslagsites naar het front is inmiddels teruggezakt naar het niveau dat voor 2022 werd opgetekend. Dat blijkt uit een analyse van wetenschappers aan de Kyiv School of Economics (KSE).

Uit het rapport blijkt dat de zendingen vanuit de belangrijkste Russische militaire opslaglocaties in 2022 een piek van 242.000 ton lieten optekenen. Die zendingen moesten het Russische leger van de nodige middelen voorzien om de aanval op Oekraïne te lanceren. Maar die aanvoer zal volgens schattingen van de Kyiv School of Economics dit jaar tot 119.000 ton terugvallen.

“De studie toont een significante daling in het volume van militaire goederen die Rusland vanuit zijn belangrijkste opslaglocaties naar andere bestemmingen – zoals reparatiecentra of het front – stuurt”, merkt onderzoeksleider Pavlo Shkurenko, analist bij de Kyiv School of Economics, op. “Dit betekent dat goede en gemakkelijk op te knappen wapens en voertuigen al zijn weggehaald en gebruikt. Wat nu nog overblijft, is waarschijnlijk in slechtere staat of niet meer de moeite waard om op te knappen.”

Shkurenko voegde eraan toe dat Rusland op dit moment minder materiaal naar werkplaatsen stuurt dan die ateliers aankunnen. Dat wijst erop dat het probleem niet moet worden gezocht in de capaciteit van de installaties om herstellingen uit te voeren, simpelweg in het feit dat er weinig bruikbaar materiaal over is om nog te repareren.

Sinds 2022 probeert Rusland afgeschreven wapens en voertuigen uit zijn reserves uit het Sovjet-tijdperk te reactiveren voor inzet aan het front. Onder meer zijn grote aantallen tanks van de types T-72 en T-80 uit de jaren zeventig van de voorbije eeuw in Oekraïne ingezet. Zelfs enkele tanks van het type T-54 uit de jaren veertig van de voorbije eeuw zouden in gevechten zijn gebruikt.

Toch waarschuwt de militaire analist Franz-Stefan Gady voor al te snelle conclusies. Een daling van het aantal pantservoertuigen aan het front betekent volgens hem niet automatisch dat Rusland aan slagkracht verliest. “De Russische tactiek is veranderd”, verduidelijkt. “Er worden minder voertuigen gebruikt, maar tegelijkertijd wordt fors in nieuwe voorraden geïnvesteerd.”

Aziatische bondgenoten

De analyse van Kyiv School of Economics toont ook dat Rusland steeds afhankelijker is geworden van Aziatische bondgenoten naarmate de eigen voorraden slinken. De binnenlandse defensie-industrie leunt sterk op toeleveringen uit China, terwijl het grootste deel van de munitie inmiddels uit Noord-Korea afkomstig is.

Van alle zendingen die vorig jaar als explosieve stoffen werden gelabeld, passeerde ruim 52 procent langs Nakhodka, een Russische haven aan de Japanse Zee die door Noord-Korea wordt gebruikt. Voor de uitbraak van de oorlog tegen Oekraïne was er van die leveringen geen sprake, maar vorig jaar werd al een volume van 250.000 ton geregistreerd.

Volgens Shkurenko staat die afhankelijkheid in schril contrast met het beeld van zelfredzaamheid dat Rusland probeert uit te dragen. Zijn analyse ondersteunt de uitspraken van Kyrylo Boedanov, hoofd van de Oekraïense militaire inlichtingendienst, die eerder al zei dat 40 procent van de munitie van het Russische leger vanuit Noord-Korea wordt aangevoerd. Ook Zuid-Koreaanse inlichtingendiensten melden dat Noord-Korea ongeveer 28.000 containers naar Rusland heeft gestuurd. Daarnaast zouden ook ballistische raketten, houwitsers en manschappen zijn geleverd.

“Het Russische leger gebruikt Noord-Koreaanse munitie om een constant vuur op het front in Oekraïne vol te houden,” zegt Franz-Stefan Gady. “Tegelijkertijd kan Rusland op die manier zijn eigen hoogwaardige voorraden opsparen voor een eventueel toekomstig conflict met de Navo.” De analyse van Kyiv School of Economics identificeerde ook 13.000 ton explosieven die, afgaande op hun herkomst nabij de Kaspische Zee, vermoedelijk uit Iran afkomstig zijn.

Hoewel China officieel geen dodelijke wapens levert aan Rusland, is dat land inmiddels wel de belangrijkste toeleverancier van de Russische defensie-industrie geworden. Sinds 2021 is het volume aan goederen dat vanuit de oostelijke grensregio’s naar Russische militaire productiecentra wordt vervoerd, bijna verdubbeld tot meer dan 3 miljoen ton. “Zelfs indien China zegt geen wapens te leveren, voorziet dat land Rusland wel degelijk van machines en onderdelen waarmee het militaire apparaat draaiende blijft”, zegt ook Lucas Risinger, analist bij de Kyiv School of Economics.

De toonaangevende staalbedrijven in Rusland verkeren in een steeds diepere financiële crisis. Hogere rentevoeten, een afnemende vraag en de uitbreiding van de internationale sancties veroorzaken een drastische beperking voor de toegang van de ondernemingen tot de exportmarkten en bedreigen het voortbestaan van een sector die al decennialang een pijler van de Russische economie vormt.

De grote Russische staalproducenten rapporteerden over de eerste helft van dit jaar sterk terugvallende winstcijfers. Magnitogorsk Iron and Steel Works (MMK), een van de grootste staalbedrijven van Europa en de tweede grootste producent van Rusland, zag zijn winst met bijna een factor negen tot 5,6 miljard roebel (70,6 miljoen dollar) dalen. De omzet van het concern, in handen van miljardair Viktor Rasjnikov, viel met een derde terug. De kasstroom van het bedrijf werd tijdens het tweede kwartaal negatief, waarbij de uitgaven de inkomsten met 4,9 miljard roebel (62 miljoen dollar) overtroffen.

Bij Severstal, onder controle van Aleksej Mordasjov, zijn de cijfers nog somberder. Het bedrijf, dat acht fabrieken exploiteert, boekte over het hele halfjaar een negatieve kasstroom van 29,1 miljard roebel (370 miljoen dollar). De omzet daalde met 16 procent, terwijl de nettowinst tot 15,5 miljard roebel (195 miljoen dollar) halveerde. Severstal heeft voor het derde kwartaal op rij besloten geen dividend uit te keren.

In Rusland blijft de binnenlandse vraag naar staal verder afnemen. Severstal rapporteerde daarbij een daling van 15 procent dit jaar, na een krimp van 6 procent vorig jaar. Dat betekent een scherpe terugval in een land dat ooit de bouw, infrastructuur en zware industrie als sterke afzetmarkten voor staal kende.

Door de combinatie van de verminderde vraag en de internationale sancties die export belemmeren, kampen producenten met oplopende voorraden en steeds minder afzetmogelijkheden. “Het tweede kwartaal was buitengewoon moeilijk voor zowel de staalindustrie als de Russische economie in het algemeen”, benadrukte Aleksandr Sjeveljev, chief executive van Severstal.

Kettingreactie

Econoom Nikolaj Koelbaka wijt de problemen in de sector aan de kettingreactie van internationale sancties, die de export van Russische grondstoffen zwaar hebben geraakt en op die manier het bedrijfsmodel van staalproducenten ondermijnen. “De binnenlandse consumptie is ontoereikend omdat de economie langzaam stagneert”, benadrukte hij. “De groei van het Russische binnenlandse product is teruggevallen tot een derde van het niveau van vorig jaar. De bouwactiviteit – een sleutelmarkt voor de staalindustrie – is met bijna 30 procent ingekrompen en zit nu op het laagste peil in drie jaar.”

Aleksandr Sjeveljev waarschuwde eerder al dat een zwakke vraag en hoge leenkosten het voortbestaan van de staalfabrieken in Rusland bedreigen. Hij schatte dat de Russische staalbedrijven dit jaar een voorraad van mogelijk 6 miljoen ton staal mogelijk niet zullen kunnen verkopen. Dat is ongeveer 10 procent van de productie die vorig jaar werd geregistreerd. De binnenlandse consumptie zou kunnen terugvallen tot 39 miljoen ton, tegenover een niveau tussen 43 miljoen ton en 45 miljoen ton vorig jaar.

Anton Alikhanov, Russisch minister van industrie en handel, verklaarde eerder al dat de overheid overweegt belastingverlichting voor staalproducenten te bieden, onder meer door aanpassingen aan de accijnsformule voor vloeibaar staal. Ook noemde hij de huidige wisselkoers van de roebel een belangrijke belemmering voor exporteurs, omdat Russisch staal hierdoor minder concurrerend – zelfs op markten die nog voor een handel met Rusland openstaan – wordt. “Er moeten dan ook dringend maatregelen worden genomen om de fiscale druk op de metallurgische sector te verlichten en de regeldruk te verminderen.”

Toch waarschuwen analisten dat een snel herstel onwaarschijnlijk is. Volgens experts van de Russische staatbank Promsvjazbank zal de staalsector van het land minstens tot het einde van dit jaar met sombere vooruitzichten rekening moeten houden. De combinatie van een aanhoudend hoge rente en een zwakke economische groei maakt het volgens hen voor bedrijven ook steeds moeilijker om in modernisering of capaciteitsuitbreiding te investeren.